Formül fiyat (endekse bağlı fiyatlama)
Fiyatın sabit bir rakam yerine bir piyasa endeksine bağlanarak belirlendiği yöntemdir: örneğin “LME bakır sevk ayı ortalaması + 85 USD/ton prim”, “Platts Dated Brent + 2,5 USD/varil” veya “ICIS PP homopolimer CFR Türkiye aylık ortalaması – %1”. Fiyatlama dönemi (konşimento ayı, varış ayı, QP – quotational period), endeks kaynağı ve ödemede kullanılacak kur sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Uzun dönemli sözleşmelerde her iki tarafı da fiyat dalgalanmasına karşı adil biçimde korur.
İlgili terimler
Fiyat raporlama kuruluşları (Platts, Argus, ICIS, Fastmarkets) PRA
Borsada işlem görmeyen veya fiziki piyasası borsadan farklı olan emtialar için gerçekleşen işlemleri, teklifleri ve piyasa görüşmelerini derleyerek günlük veya haftalık değerlendirme fiyatları yayımlayan bağımsız kuruluşlardır. S&P Global Platts ve Argus petrol, LNG, gübre ve kömürde; ICIS ve Chemorbis petrokimya ve plastiklerde; Fastmarkets (Metal Bulletin) metal, cevher ve kâğıtta; CRU çelik ve alüminyumda referans kabul edilir. Fiyatları formül fiyatlı sözleşmelerde endeks olarak kullanılır ve IOSCO ilkelerine göre denetlenir.
Londra Metal Borsası (LME) ve emtia borsaları
Bakır, alüminyum, çinko, nikel, kurşun, kalay ve kobalt gibi demir dışı metallerin küresel referans fiyatlarının oluştuğu borsadır; resmi kapanış (official price) ve aylık ortalamalar fiziki sözleşmelerde endeks olarak kullanılır. Fiziki alıcı, LME fiyatına ek olarak menşe, kalite ve teslim yerine göre değişen bir prim öder (ör. Rotterdam alüminyum primi). Diğer önemli borsalar: CME/COMEX (bakır, altın), ICE (Brent, kakao, kahve, şeker, pamuk), CBOT (soya, mısır, buğday), SHFE (Şanghay metalleri), DCE ve ZCE (Çin plastik, demir cevheri ve tarım vadelileri) ile Bursa Malaysia (palm yağı).
Spot alım ve dönemsel (term) sözleşme
Spot alım, mevcut piyasa fiyatından tek seferlik ve kısa sürede teslim edilen alımdır; esneklik sağlar ama fiyat ve arz riskine açıktır. Term (dönemsel) sözleşme ise belirli bir dönem boyunca (çeyrek, yıl) düzenli sevkiyatları sabit veya formüle bağlı fiyatla güvence altına alır; tedarik güvenliği sağlar, ancak minimum alım yükümlülüğü (take-or-pay) içerebilir. Üreticiler genellikle ihtiyacın bir kısmını term, kalanını spot alarak riski dengeler.
Fiyat riskinden korunma (hedging)
Fiziki alım-satımda ortaya çıkan fiyat riskini, vadeli işlem (futures), forward, opsiyon veya swap gibi türev araçlarla ters pozisyon alarak dengeleme yöntemidir. Örneğin üç ay sonra bakır teslim alacak bir kablo üreticisi bugünden LME’de bakır vadeli alarak fiyat artışına karşı korunur; sabit fiyatlı satış yapan bir tüccar ise vadeli satış yapar. Döviz riski için de aynı mantıkla forward kur sözleşmeleri kullanılır. Hedging spekülasyon değildir; amaç kâr değil marjın korunmasıdır, ancak teminat (marj) yönetimi ve baz riski dikkate alınmalıdır.