Incoterms ve ticari sözleşmeler
Adlandırılmış yer (teslim noktası)
Incoterm kısaltmasından sonra yazılan ve maliyet ile riskin el değiştirdiği yeri belirten şehir, liman, terminal veya tesis adıdır. Yer ne kadar açık yazılırsa (ör. “FCA Gebze, Satıcı deposu, Yeni Mah. 12. Sok. No:4”) uyuşmazlık riski o kadar azalır. Yalnızca ülke adı yazmak veya yeri hiç yazmamak, risk devri ve masraf dağılımında belirsizlik yaratan yaygın bir hatadır.
Belirtilen yerde teslim (Delivered at Place) DAP
Satıcı malı, boşaltılmaya hazır şekilde varış aracında, adlandırılmış varış yerinde alıcının emrine hazır tutar; o noktaya kadar tüm masraf ve riskler satıcıdadır. Boşaltma, ithalat gümrüğü, gümrük vergisi ve KDV alıcıya aittir. Fabrika teslimli yurt içi ve sınır ötesi kamyon satışlarında sık kullanılır; ithalat formalitelerinde gecikme olursa ortaya çıkan bekleme masraflarının kime ait olduğu sözleşmede yazılmalıdır.
Boşaltılmış olarak belirtilen yerde teslim (Delivered at Place Unloaded) DPU
Incoterms 2020 ile eski DAT’ın yerini alan ve satıcının malı varış yerinde araçtan boşaltmakla da yükümlü olduğu tek kuraldır. Satıcı, boşaltma dahil teslim anına kadar tüm risk ve masrafları taşır; ithalat gümrüğü ve vergiler alıcıya aittir. Varış yerinde boşaltma ekipmanı satıcının kontrolünde değilse bu kural risklidir; DAP genellikle daha güvenlidir.
Gemi doğrultusunda teslim (Free Alongside Ship) FAS
Yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasında kullanılır. Satıcı, ihracat gümrüğü yapılmış malı alıcının belirlediği geminin yanına (rıhtıma veya mavnaya) bırakır; risk bu noktada alıcıya geçer, gemiye yükleme ve navlun alıcıya aittir. Tahıl, kereste, hurda ve ağır yük gibi dökme ve proje kargolarında kullanılır; konteyner yükünde FCA tercih edilmelidir.
Gemide teslim (Free On Board) FOB
Hammadde ticaretinde en yaygın teslim şekillerinden biridir ve yalnızca deniz/iç su yolu taşımasında kullanılır. Satıcı, ihracat gümrüğü yapılmış malı yükleme limanında alıcının belirlediği gemiye yükler; mal gemiye yüklendiği anda risk alıcıya geçer. Navlunu ve sigortayı alıcı ayarlar; dökme yüklerde yükleme hızı, stalya ve demuraj koşulları ayrıca kararlaştırılmalıdır. Konteyner yüklerinde FCA daha doğru bir seçimdir.
Gümrük vergileri ödenmiş olarak teslim (Delivered Duty Paid) DDP
Satıcının yükümlülüğü en yüksek olan Incoterm’dir: satıcı malı alıcının ülkesinde, ithalat gümrüğünü yapmış, gümrük vergisi ve diğer ithalat vergilerini ödemiş olarak boşaltmaya hazır teslim eder. Satıcının ithalatçı ülkede vergi kaydı veya yetkili temsilcisi yoksa uygulaması zordur; ithalat KDV’sinin geri alınamaması gibi maliyetler doğabilir. Bu riskler nedeniyle hammadde ticaretinde genellikle DAP + alıcı tarafında gümrükleme tercih edilir.
Incoterms 2020
Milletlerarası Ticaret Odası’nın (ICC) yayımladığı, satıcı ile alıcı arasında teslim noktasını, risk devrini, navlun-sigorta ve gümrük işlemlerinin kime ait olduğunu tanımlayan 11 standart teslim şeklidir. Incoterms fiyatı, ödeme şeklini veya mülkiyet devrini belirlemez; bunlar sözleşmede ayrıca yazılmalıdır. Sözleşmede kural her zaman adlandırılmış bir yer ve sürümle birlikte kullanılmalıdır, örneğin “FOB Mersin Limanı, Incoterms 2020”.
İşyerinde teslim (Ex Works) EXW
Satıcının yükümlülüğü en düşük olan Incoterm’dir: mal, satıcının fabrikasında veya deposunda, araca yüklenmeden alıcının emrine hazır tutulur. Yükleme, ihracat gümrüğü, navlun ve tüm riskler alıcıya aittir. Alıcı yabancıysa ihracat beyannamesini kendisi veremeyeceği için uluslararası satışlarda çoğu zaman FCA daha uygundur.
Mal bedeli ve navlun (Cost and Freight) CFR
Yalnızca deniz/iç su yolu taşımasında kullanılır. Satıcı malı yükleme limanında gemiye yükler ve varış limanına kadar navlunu öder; ancak risk, FOB’daki gibi mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. Bu nedenle deniz yolculuğu sırasında hasar riski alıcıdadır ve alıcının kendi sigortasını yaptırması gerekir. Fiyat “CFR İskenderun” gibi varış limanıyla verilir.
Mal bedeli, sigorta ve navlun (Cost, Insurance and Freight) CIF
CFR’ye ek olarak satıcının, alıcı lehine yük sigortası yaptırdığı deniz taşıması teslim şeklidir. Incoterms 2020’ye göre CIF’te asgari teminat Institute Cargo Clauses (C) düzeyindedir ve sözleşme bedelinin %110’unu karşılamalıdır; daha geniş “all risks” (A) teminatı istenecekse sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Risk yine yükleme limanında gemiye yüklemeyle geçer; satıcı navlun ve sigortayı öder ama yolculuk riskini taşımaz.
Miktar toleransı (± %, “more or less”)
Dökme ve büyük hacimli hammadde sözleşmelerinde teslim edilen miktarın sözleşme miktarından belirli bir oranda (çoğunlukla ±%5 veya ±%10) sapabileceğini kabul eden hükümdür. Sapmanın kimin seçiminde olduğu yazılır: “satıcının opsiyonunda” (MOLSO) veya “armatörün opsiyonunda” (MOLOO). Tolerans içindeki fazla veya eksik miktar genellikle sözleşme fiyatıyla faturalanır; akreditifte de aynı tolerans yer almalıdır, aksi halde UCP 600’e göre yalnızca ±%5 kabul edilir.
Mücbir sebep
Tarafların kontrolü dışında gelişen, öngörülemeyen ve önlenemeyen olaylar (savaş, deprem, salgın, ambargo, liman kapanması gibi) nedeniyle edimin geçici veya kalıcı olarak yerine getirilememesini düzenleyen sözleşme hükmüdür. İyi bir mücbir sebep maddesi, olay listesini, bildirim süresini (çoğunlukla 7–14 gün), belgeleme şeklini (ör. ticaret odası belgesi) ve olay belirli bir süreyi aşarsa sözleşmeden dönme hakkını içerir. Fiyat artışı veya piyasa değişimi genellikle mücbir sebep sayılmaz.
Proforma fatura PI
Satıcının sevkiyattan önce düzenlediği; ürün, miktar, birim fiyat, Incoterm, ödeme şekli, teslim süresi ve banka bilgilerini içeren ön faturadır. Alıcı bu belgeyle akreditif açar, avans öder, ithalat lisansı veya döviz tahsisi için başvurur. Muhasebe açısından satış faturası değildir; alıcının imzası ile onaylandığında basit işlemlerde sözleşme yerine de geçebilir, ancak büyük tutarlarda ayrıntılı bir satış sözleşmesi önerilir.
Satın alma siparişi PO
Alıcının satıcıya gönderdiği ve ürün, şartname, miktar, fiyat, teslim tarihi, teslim şekli ve ödeme koşullarını belirten resmi sipariş belgesidir. Satıcı siparişi yazılı olarak teyit ettiğinde (order confirmation) taraflar arasında bağlayıcı bir sözleşme oluşur. PO numarası; faturada, irsaliyede ve sevk belgelerinde referans olarak kullanılır ve mutabakatı kolaylaştırır.
Satış sözleşmesi
Uluslararası hammadde satışında tarafların hak ve yükümlülüklerini düzenleyen ana belgedir. Ürün tanımı ve şartname, miktar ve tolerans, fiyat ve para birimi, Incoterm ve adlandırılmış yer, sevk dönemi, ödeme şekli, kalite-miktar tespiti (gözetim), sigorta, mücbir sebep, sözleşmeye aykırılık hâlinde yaptırımlar, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yeri yazılmalıdır. Tarafların ülkeleri izin veriyorsa Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) uygulanır; dışlanacaksa açıkça belirtilmelidir.
Spot alım ve dönemsel (term) sözleşme
Spot alım, mevcut piyasa fiyatından tek seferlik ve kısa sürede teslim edilen alımdır; esneklik sağlar ama fiyat ve arz riskine açıktır. Term (dönemsel) sözleşme ise belirli bir dönem boyunca (çeyrek, yıl) düzenli sevkiyatları sabit veya formüle bağlı fiyatla güvence altına alır; tedarik güvenliği sağlar, ancak minimum alım yükümlülüğü (take-or-pay) içerebilir. Üreticiler genellikle ihtiyacın bir kısmını term, kalanını spot alarak riski dengeler.
Tahkim (uluslararası ticari tahkim)
Uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine tarafların seçtiği hakemlerce, gizli ve kesin olarak çözülmesidir. ICC, LCIA, SIAC, İSTAC gibi kurumlar veya hammadde birliklerinin (GAFTA, FOSFA, LME) kendi kuralları kullanılır. Tahkim kararları New York Sözleşmesi sayesinde 170’ten fazla ülkede tanınıp icra edilebilir; bu nedenle farklı ülkelerdeki taraflar için mahkemeye göre genellikle daha etkilidir. Sözleşmede kurum, tahkim yeri, dil ve hakem sayısı açıkça yazılmalıdır.
Taşıma ödenmiş olarak (Carriage Paid To) CPT
Her taşıma türünde kullanılabilen, CFR’nin çok modlu karşılığıdır. Satıcı taşımayı adlandırılmış varış yerine kadar ayarlar ve öder, ancak risk malın ilk taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer. Maliyetin el değiştirdiği yer ile riskin el değiştirdiği yerin farklı olması nedeniyle alıcının taşıma sigortası yaptırması önemlidir. Kara, demiryolu, hava ve konteyner taşımalarında yaygındır.
Taşıma ve sigorta ödenmiş olarak (Carriage and Insurance Paid To) CIP
CPT’ye ek olarak satıcının alıcı lehine taşıma sigortası yaptırdığı, her taşıma türüne uygun teslim şeklidir. Incoterms 2020 ile CIP’te asgari teminat Institute Cargo Clauses (A) yani “tüm riskler” düzeyine yükseltilmiştir (CIF’te ise (C) kalmıştır); sigorta bedeli sözleşme tutarının %110’udur. Risk, malın ilk taşıyıcıya teslimiyle alıcıya geçer.
Taşıyıcıya teslim (Free Carrier) FCA
Satıcı, ihracat gümrüğünü yapmış malı alıcının belirlediği taşıyıcıya adlandırılmış yerde teslim eder. Teslim satıcının tesisindeyse yükleme satıcıya, başka bir yerdeyse (ör. liman terminali) boşaltmaya hazır araç üzerinde teslim edilir. Her taşıma türüne uygundur; Incoterms 2020 ile alıcı, taşıyıcıya satıcıya “yüklendi” kayıtlı konşimento düzenletmesi talimatı verebilir, bu da akreditifli işlemlerde kolaylık sağlar.
Ödeme ve ticaret finansmanı
Akreditif (L/C) L/C
Alıcının bankasının (amir banka), satıcıya, sözleşmede belirlenen belgeleri (konşimento, fatura, analiz sertifikası, menşe şahadetnamesi vb.) süresi içinde ve uygun şekilde ibraz etmesi karşılığında ödeme yapmayı taahhüt ettiği belgeli ödeme yöntemidir. Bankalar malla değil yalnızca belgelerle ilgilenir; bu nedenle akreditif şartları sözleşme ile birebir uyumlu ve uygulanabilir olmalıdır. Büyük tutarlı ve ilk kez çalışılan karşı taraflarla yapılan hammadde işlemlerinde en yaygın güvenli ödeme şeklidir.
Akreditif rezervi (belge uyumsuzluğu)
İbraz edilen belgelerin akreditif şartlarıyla, birbirleriyle veya UCP 600 ile çelişmesidir: yazım farklılıkları, geç sevk veya geç ibraz, eksik ciro, farklı mal tanımı, “clean” olmayan konşimento gibi. Rezervli belgelerde banka ödeme yükümlülüğünden kurtulur ve ödeme alıcının rezervi kabulüne kalır; bu da satıcıyı pazarlıkta zayıf düşürür. Akreditif metnini açılış öncesi taslak üzerinden kontrol etmek ve belgeleri ön incelemeden geçirmek en etkili önlemdir.
Alacak (ticari kredi) sigortası
Satıcının vadeli satışlardan doğan alacaklarını, alıcının iflası veya uzun süreli ödememesi (ticari risk) ve savaş, transfer yasağı gibi politik risklere karşı sigortalatmasıdır. Sigorta şirketi her alıcı için bir kredi limiti belirler; zarar hâlinde alacağın genellikle %85–95’i tazmin edilir. Türkiye’de Türk Eximbank ve özel sigortacılar, dünyada Allianz Trade, Coface ve Atradius gibi kuruluşlar sağlar. Poliçe, bankalardan daha uygun finansman almayı da kolaylaştırır.
Banka havalesi (T/T – telgrafla transfer) T/T
Ödemenin bankalar arası SWIFT ağı üzerinden doğrudan satıcının hesabına gönderilmesidir. Hammadde ticaretinde “%30 T/T peşin, %70 T/T konşimento kopyası karşılığı” gibi kalıplarla kullanılır. Hızlı ve ucuzdur, fakat banka güvencesi yoktur: peşin ödemede risk alıcıda, sevk sonrası ödemede satıcıdadır. Ödeme yapmadan önce IBAN ve alıcı adını bilinen bir kanaldan teyit etmek, e-posta ile gelen “banka hesabımız değişti” bildirimlerine karşı en önemli korumadır.
Emanet (escrow) hesabı
Alıcının ödediği tutarın, belirlenen koşullar (ör. teslimin teyidi, gözetim raporunun olumlu çıkması) gerçekleşene kadar bağımsız bir üçüncü tarafta (banka, noter veya lisanslı ödeme kuruluşu) bloke tutulduğu yapıdır. Koşul gerçekleşince para satıcıya, gerçekleşmezse alıcıya döner. Akreditife göre daha basit ve ucuzdur; yeni taraflar arasındaki orta büyüklükteki işlemlerde güven açığını kapatır. Escrow sağlayıcısının gerçekten lisanslı ve bağımsız olduğu mutlaka doğrulanmalıdır.
Faktoring ve forfaiting
Vadeli satıştan doğan alacakların vadesinden önce bir finans kuruluşuna devredilerek nakde çevrilmesidir. Faktoring, kısa vadeli ve sürekli fatura alacaklarında kullanılır; rücu hakkı olan veya olmayan (alıcının ödememe riskini faktörün üstlendiği) türleri vardır. Forfaiting ise akreditif, avalli poliçe veya bono gibi banka garantili, genellikle daha büyük ve uzun vadeli tek tek alacakların rücusuz olarak iskonto edilmesidir. Her ikisi de ihracatçının işletme sermayesini rahatlatır.
Kabul karşılığı vesaik (D/A) D/A
Belgeli tahsilin vadeli türüdür: alıcı, belirli vadeli bir poliçeyi (ör. 60 gün) kabul edip imzaladığında belgeleri alır ve malı hemen teslim alabilir; ödemeyi vadede yapar. Satıcının elinde yalnızca kabul edilmiş poliçe kalır, mal üzerindeki kontrolünü kaybeder. Bu nedenle risk açık hesaba yakındır ve genellikle alacak sigortası veya banka avali (poliçeye banka garantisi) ile birlikte kullanılır.
Mal mukabili / açık hesap ödeme O/A
Satıcının malı ve belgeleri doğrudan alıcıya gönderdiği, alıcının ise faturayı vadede (ör. 30–90 gün) ödediği yöntemdir. Alıcı için en avantajlı, satıcı için en riskli ödeme şeklidir; satıcı alacak riskini alacak sigortası, faktoring veya standby akreditif ile yönetir. Uzun süreli ve güvenilir ilişkilerde ve bazı pazarlarda (AB içi ticaret gibi) standart hâle gelmiştir.
Ödeme yönlendirme (IBAN değiştirme) dolandırıcılığı BEC
Saldırganın satıcının veya alıcının e-posta yazışmalarına sızarak ya da benzer bir alan adından yazarak, ödeme zamanı “banka hesabımız değişti” diyerek parayı kendi hesabına yönlendirmesidir. Uluslararası ticarette en çok para kaybettiren dolandırıcılık türlerinden biridir ve gönderilen para çoğu zaman geri alınamaz. Korunma yolları: IBAN değişikliklerini önceden bilinen bir telefon numarasıyla sesli teyit etmek, hesap değişikliğini platform içinde iki aşamalı doğrulamaya bağlamak, alan adı benzerliklerine dikkat etmek ve büyük ödemeleri küçük bir test transferiyle başlatmak.
Peşin ödeme ve avans/bakiye yapısı
Alıcının bedelin tamamını veya bir kısmını sevkiyattan önce ödemesidir. Yaygın yapı, sözleşme imzasında %10–30 avans ve kalan bakiyenin yükleme sonrası belge kopyaları veya varışta ödenmesidir. Avans satıcının hammadde ve üretim maliyetini finanse eder; alıcı ise avansını korumak için avans teminat mektubu, emanet (escrow) hesabı veya doğrulanmış tedarikçi şartı isteyebilir. Yeni bir tedarikçiye yüksek oranlı peşin ödeme, dolandırıcılık açısından en riskli durumdur.
Standby akreditif (SBLC)
Normal ödeme aracı değil, bir güvence aracıdır: alıcı açık hesap veya vadeli ödemede borcunu ödemezse satıcı, temerrüt beyanı ve basit belgelerle SBLC’yi tazmin ettirir. ISP98 veya UCP 600 kurallarına tabidir ve banka teminat mektubuna benzer şekilde çalışır. Tekrarlayan sevkiyatlarda her parti için ayrı akreditif açma maliyetinden kaçınmak için kullanılır. Dikkat: internette “kiralık SBLC” veya “SBLC monetizasyonu” teklifleri yaygın bir dolandırıcılık türüdür.
SWIFT MT103 (ödeme dekontu)
Uluslararası tek müşteri havalelerinde bankalar arasında gönderilen standart SWIFT mesaj türüdür; gönderen, alıcı, tutar, değer tarihi ve referansları içerir ve satıcıya ödemenin yapıldığını göstermek için paylaşılır. Bankalar 2025’ten itibaren ISO 20022 formatına (pacs.008) geçmektedir. UETR takip numarası ile ödemenin hangi bankada olduğu izlenebilir. Sahte MT103 görüntüleri dolandırıcılıkta sıkça kullanıldığından, malı sevk etmeden önce paranın gerçekten hesaba geçtiği kendi bankanızdan teyit edilmelidir.
Teminat mektubu (kesin teminat / avans teminatı)
Bir bankanın, lehtar talep ettiğinde belirli bir tutarı ödemeyi taahhüt ettiği belgedir. Kesin (performans) teminatı satıcının sözleşmeyi yerine getireceğini, genellikle sözleşme bedelinin %5–10’u oranında güvenceye alır; avans teminatı ise alıcının ödediği peşinatın, mal teslim edilmezse iadesini garanti eder. Uluslararası işlemlerde çoğunlukla ICC’nin URDG 758 kurallarına tabi, “ilk talepte ödemeli” (on-demand) teminatlar kullanılır.
Teyitli akreditif
Amir bankanın ödeme taahhüdüne ek olarak, genellikle satıcının ülkesindeki ikinci bir bankanın (teyit bankası) da ödeme yükümlülüğü üstlendiği akreditiftir. Amir bankanın kredi riski veya alıcı ülkenin transfer/ülke riski yüksek olduğunda satıcıyı korur. Teyit ücreti genellikle risk düzeyine göre yıllık yüzde olarak hesaplanır ve sözleşmede kimin ödeyeceği belirtilmelidir.
UCP 600 (Belgeli Akreditiflere İlişkin Uluslararası Kurallar)
ICC’nin 2007’den beri yürürlükte olan ve dünyadaki akreditiflerin neredeyse tamamına uygulanan kurallar bütünüdür. Bankaların belgeleri inceleme süresini (ibrazı izleyen 5 iş günü), belge uyumluluğu ölçütlerini, “yaklaşık/about” ifadesiyle ±%10 toleransı, dökme mallarda ±%5 miktar toleransını ve ibraz süresini (aksi belirtilmedikçe sevkten itibaren en fazla 21 gün) düzenler. Belgelerin elektronik ibrazı için eUCP eki kullanılır.
Ülke riski ve transfer riski
Alıcı ödemeye istekli ve gücü yetse bile, ülkesindeki ekonomik veya siyasi gelişmeler (döviz kıtlığı, sermaye kontrolü, yaptırımlar, savaş, moratoryum) nedeniyle paranın satıcıya ulaşamaması riskidir. OECD ülke risk sınıflandırması ve kredi derecelendirme notları bu riski ölçmek için kullanılır. Yüksek riskli ülkelere satışta teyitli akreditif, ihracat kredi sigortası ve ödemenin güçlü bir para biriminde yapılması önerilir.
Vadeli (kabul/ertelenmiş ödemeli) akreditif
Uygun belgeler ibraz edildikten sonra ödemenin belirli bir vadede (ör. konşimento tarihinden 90 veya 180 gün sonra) yapıldığı akreditiftir. Alıcıya, malı işleyip satarak ödeme yapma imkânı veren bir finansman sağlar; satıcı ise vadeyi beklemeden alacağını bankaya iskonto ettirerek (forfaiting) erken nakde çevirebilir. Vade faizi ve iskonto maliyeti fiyatlamada dikkate alınmalıdır.
Vesaik mukabili ödeme (D/P – CAD)
Satıcının, malı temsil eden belgeleri (özellikle orijinal konşimentoyu) kendi bankası aracılığıyla alıcının bankasına gönderdiği ve alıcıya ancak ödemeyi yaptığında teslim ettirdiği tahsil yöntemidir; URC 522 kurallarına tabidir. Akreditiften ucuzdur, ancak bankalar ödeme garantisi vermez: alıcı belgeleri almazsa mal varış limanında bekler ve satıcı demuraj, geri taşıma veya düşük fiyatla satma riskiyle karşılaşır. Güvenilir, uzun süreli ilişkilerde uygundur.
Sevkiyat ve lojistik
Big bag (FIBC – esnek dökme yük konteyneri)
Örgü polipropilenden üretilen, genellikle 500–1.500 kg granül, toz veya pul taşıyan, forkliftle askı kulplarından kaldırılan büyük çuvaldır. Güvenli çalışma yükü (SWL) ve emniyet faktörü (tek kullanımlık 5:1, çok kullanımlık 6:1) ISO 21898’e göre belirtilir. Yanıcı tozlarda statik elektriğe karşı Tip B, C veya D torba seçilmeli; gıda ve ilaç için gıdaya uygun, iç astarlı (liner) torbalar kullanılmalıdır. 25 kg torbaya göre ambalaj ve elleçleme maliyetini düşürür.
Çarter parti (gemi kira sözleşmesi) C/P
Armatör ile kiracı (çartırer) arasında geminin kullanımını düzenleyen sözleşmedir. Sefer çarterinde (voyage) belirli bir yük belirli limanlar arasında ton başına navlunla taşınır; zaman çarterinde (time) gemi belirli bir süre için günlük kira ile kiralanır; çıplak gemi (bareboat) çarterinde ise gemi mürettebatsız kiralanır. GENCON, NYPE ve ASBATANKVOY gibi standart formlar kullanılır. Dökme hammadde alım-satım sözleşmeleri, yükleme hızı ve demuraj gibi koşulları çarter parti ile uyumlu olacak şekilde yazılmalıdır.
Demuraj ve detention (gecikme bedelleri)
Dökme taşımada demuraj, stalya süresi aşıldığında kiracının armatöre ödediği günlük tazminattır (ör. USD 15.000/gün). Konteyner taşımacılığında ise demuraj, dolu konteynerin serbest süreyi aşarak terminalde beklemesi; detention, konteynerin terminal dışında (alıcının deposunda) serbest süreden uzun tutulması nedeniyle hat tarafından alınan ücretlerdir. Gümrük gecikmeleri bu maliyetleri hızla büyütür; serbest gün sayısı navlun pazarlığında mutlaka netleştirilmelidir.
Dökme yük (kuru ve sıvı dökme)
Ambalajsız olarak doğrudan gemi ambarına veya tankına yüklenen yüktür: tahıl, kömür, demir cevheri, hurda, gübre ve çimento kuru dökme; ham petrol, akaryakıt, bitkisel yağ ve kimyasallar sıvı dökmedir. Gemi büyüklükleri Handysize (15–35 bin dwt), Supramax/Ultramax (50–64 bin), Panamax/Kamsarmax (65–82 bin) ve Capesize (100 bin dwt üzeri) olarak sınıflandırılır. Dökme yükte miktar draft survey veya kantar ile, kalite ise yükleme ve tahliyede numune alınarak belirlenir.
Draft survey (su çekimi ile miktar tespiti)
Geminin yükleme öncesi ve sonrası su çekimlerinin (draft) altı noktadan okunması, deniz suyu yoğunluğu, balast, yakıt ve tatlı su miktarlarına göre düzeltilmesiyle yüklenen veya boşaltılan dökme yük miktarının hesaplanmasıdır. Kömür, cevher, tahıl ve gübre gibi yüklerde konşimento miktarı genellikle bu yöntemle belirlenir ve doğruluğu yaklaşık ±%0,5’tir. Bağımsız gözetim şirketi (SGS, Intertek, Bureau Veritas vb.) tarafından yapılması tarafların güvenini artırır.
Flexitank
Standart 20 fit kuru yük konteynerinin içine yerleştirilen, tek kullanımlık, çok katmanlı polietilen torbadır ve 16.000–24.000 litre tehlikesiz sıvı taşır. Bitkisel yağlar, gliserin, baz yağ, lateks, şarap, şurup ve bazı gıda dışı kimyasallar için varil veya IBC’ye göre litre başına çok daha ucuzdur. Tehlikeli madde (DG) taşınamaz; gıda yüklerinde torbanın gıdaya uygunluk sertifikası ve konteynerin temizliği kontrol edilmelidir.
Hazırlık bildirimi (NOR)
Kaptanın veya acentenin, geminin sözleşmede belirtilen limana vardığını ve yükleme ya da boşaltmaya her bakımdan (ambarlar temiz, gerekli izinler alınmış) hazır olduğunu kiracıya veya alıcıya yazılı olarak bildirmesidir. Geçerli bir NOR, stalya süresinin başlaması için ön koşuldur. Gemi hazır olmadığı hâlde verilen NOR geçersiz sayılabilir ve demuraj hesabını değiştirir; bu yüzden ambar muayene raporları ile birlikte saklanmalıdır.
Institute Cargo Clauses (A), (B), (C) ICC (A)(B)(C)
Londra sigorta piyasasında hazırlanan ve dünyada nakliyat sigortasının standardı olan teminat şartlarıdır (son sürüm 2009). (A) “tüm riskler” teminatıdır ve istisnalar dışında her türlü hasarı karşılar; (B) yangın, batma, çarpışma, deprem, yıldırım, deniz suyu girmesi gibi sayılan riskleri; (C) ise yalnızca büyük kaza risklerini (yangın, patlama, batma, karaya oturma, çarpışma, müşterek avarya) karşılar. Hırsızlık, ıslanma ve elleçleme hasarı riskleri yüksek olan hammaddelerde (A) teminatı önerilir.
ISO tank (tank konteyner)
20 fit konteyner ölçülerinde çelik çerçeve içine yerleştirilmiş, genellikle paslanmaz çelik, 20.000–26.000 litrelik yeniden kullanılabilir tanktır. Kimyasallar, solventler, tehlikeli maddeler (IMDG sınıflı) ve gıda sıvıları için uygundur; ısıtma ceketi, basınç ve izolasyon seçenekleri vardır. Her yüklemeden önce temizlik sertifikası (ECD) istenir ve önceki yükler (son 3 yük) uyumluluk açısından kontrol edilir.
Komple konteyner (FCL) ve parsiyel yük (LCL)
FCL’de bir konteynerin tamamı tek bir göndericinin yüküne ayrılır; konteyner fabrikada yüklenip mühürlenir ve alıcının deposunda açılır. LCL’de birden fazla göndericinin küçük partileri konsolidatörün deposunda aynı konteynerde birleştirilir; m³ veya ton (hangisi büyükse) başına ücretlendirilir. Hammadde ticaretinde genellikle 10–15 m³’ün üzerindeki yüklerde FCL daha ekonomik ve daha güvenlidir; LCL numune ve küçük siparişler için uygundur.
Konşimento (B/L) B/L
Taşıyıcının malı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren, deniz taşımasının en önemli belgesidir. Üç işlevi vardır: yükün alındığına dair makbuz, taşıma sözleşmesinin kanıtı ve emre yazılı olduğunda mülkiyeti temsil eden kıymetli evrak. Orijinal nüshalardan birini ibraz eden kişi malı teslim alabildiği için akreditif ve vesaik mukabili işlemlerin temelidir. “Clean on board” konşimento, malın gemiye hasarsız yüklendiğini gösterir.
Konteyner tipleri (20’, 40’, 40’HC, reefer, open top)
20 fit konteyner (yaklaşık 33 m³, yük kapasitesi ~25–28 t) ağır ve yoğun yükler (metal, mineral, kimyasal torbalar) için; 40 fit (67 m³) ve 40 fit yüksek (40’HC, 76 m³, ~26 t) hafif ama hacimli yükler (plastik granül, elyaf, köpük) için kullanılır. Pratikte karayolu ağırlık sınırları konteyner kapasitesinden daha belirleyici olabilir. Soğuk zincir için reefer, makine ve büyük parçalar için open top/flat rack, sıvılar için tank konteyner tercih edilir.
Müşterek avarya (General Average) GA
Gemi ve yükü ortak bir tehlikeden kurtarmak için kasıtlı olarak yapılan fedakârlık ve masrafların (yükün denize atılması, kurtarma ücreti, yangın söndürme gibi) gemi ve tüm yük sahipleri arasında değerleri oranında paylaştırılmasıdır. York-Anversa Kuralları’na göre hesaplanır. Armatör müşterek avarya ilan ettiğinde, yükünü teslim alabilmek için her alıcıdan teminat istenir; nakliyat sigortası olmayan alıcılar yüksek nakit teminat ödemek zorunda kalabilir.
Nakliyat (yük) sigortası
Malın taşınması sırasında uğrayabileceği hasar, kayıp ve masraflara karşı yapılan sigortadır. Teminat kapsamı genellikle Institute Cargo Clauses (A, B, C) ile tanımlanır; savaş ve grev riskleri ayrı klozlarla eklenir. Sigorta bedeli çoğunlukla CIF değerinin %110’udur. Hangi tarafın sigorta yaptıracağı Incoterm’e bağlıdır; CIF/CIP dışındaki kurallarda riski taşıyan tarafın kendi sigortasını yaptırması gerekir. Hasar halinde ekspertiz raporu, konşimento, fatura ve hasar tutanağı istenir.
Navlun (taşıma ücreti)
Malın taşınması karşılığında taşıyıcıya ödenen ücrettir. Konteynerde konteyner başına (ör. USD/40’HC), dökme yükte ton başına (USD/mt) veya gemi kiralamasında günlük kira (USD/gün) olarak fiyatlanır. Temel navluna yakıt ek ücreti (BAF), döviz ek ücreti (CAF), liman ve terminal masrafları (THC), yoğunluk ve savaş riski ek ücretleri eklenebilir. Navlun piyasası çok oynaktır; Drewry, Freightos (FBX) ve Baltık Kuru Yük Endeksi (BDI) gibi endeksler takip edilir.
Stalya (yükleme/boşaltma için serbest süre)
Kiracının veya alıcının gemiyi ek ücret ödemeden yükleme ya da boşaltma için kullanabileceği, sözleşmede kararlaştırılan süredir. Genellikle günlük ton hızıyla ifade edilir (ör. “5.000 mt/gün, SHINC” – pazar ve tatiller dahil; “SHEX” – hariç). Süre, Hazırlık Bildirimi’nin (NOR) verilmesinden ve sözleşmedeki bekleme süresinden sonra işlemeye başlar. Süre aşılırsa demuraj, erken bitirilirse sözleşmede varsa dispeç (despatch) ödenir.
Taşıma işleri organizatörü (forwarder)
Gönderici adına taşımayı organize eden aracı firmadır: navlun teklifi alır, gemi veya uçakta yer ayırtır, konteyner, depo ve karayolu bağlantılarını ayarlar, belgeleri hazırlar ve çoğu zaman gümrük müşavirliği hizmetiyle birlikte çalışır. Kendi adına konşimento (House B/L) düzenleyen forwarder’lar NVOCC olarak taşıyıcı sorumluluğu da üstlenir. FIATA üyeliği ve sorumluluk sigortası, güvenilir bir forwarder seçiminde önemli göstergelerdir.
Telex release ve seaway bill
Orijinal konşimentonun alıcıya fiziksel olarak ulaşmasını beklemeden malın varış limanında teslim edilmesini sağlayan yöntemlerdir. Telex release’te orijinal konşimento yükleme limanında taşıyıcıya iade edilir ve taşıyıcı varıştaki acenteye malı teslim etme talimatı verir. Seaway bill ise kıymetli evrak niteliği taşımayan, yalnızca adı yazılı alıcıya teslim edilen bir taşıma belgesidir. Hızlıdır, ancak satıcı mal üzerindeki kontrolünü kaybettiği için ödeme önceden güvence altına alınmalıdır.
Yakıt ek ücreti (BAF)
Taşıyıcıların gemi yakıtı (bunker) fiyatlarındaki dalgalanmayı müşteriye yansıtmak için temel navluna eklediği değişken ek ücrettir. Genellikle çeyreklik veya aylık olarak, Singapur ve Rotterdam VLSFO fiyatlarına göre güncellenir. 2020’deki IMO %0,5 kükürt sınırından sonra BAF’lar belirgin şekilde artmıştır; navlun teklifinde BAF’ın dahil olup olmadığı mutlaka sorulmalıdır.
Gümrük, vergi ve mevzuat
Anti-damping vergisi ve telafi edici vergi AD
Bir ülkenin, ihracatçı ülkede iç piyasa fiyatının altında (damping) veya devlet sübvansiyonuyla satılan ve yerli üreticiye zarar veren ithalata karşı uyguladığı ek vergidir. Soruşturma sonucu belirli menşe ülkeler ve hatta tek tek firmalar için farklı oranlar belirlenir; çelik, alüminyum, PET, PVC, kimyasallar ve elyaf gibi hammaddelerde çok yaygındır. Oranlar %100’ü aşabilir; bu nedenle ithalat planlamasında ürünün HS kodu ve menşei için yürürlükteki önlemler mutlaka kontrol edilmeli, menşe yanıltması (transshipment) ağır yaptırımlara yol açar.
Antrepo (gümrüklü depo)
İthal edilen malın gümrük vergileri ödenmeden, gümrük denetimi altında süresiz veya uzun süre depolanabildiği yerdir. Mal antrepodayken başka bir ülkeye yeniden satılabilir (transit ticaret), parça parça serbest dolaşıma sokulabilir veya numune alınabilir; vergiler yalnızca piyasaya çekilen miktar için ödenir. Hammadde dağıtıcıları, stok tutarken nakit akışını korumak ve hızlı teslim yapmak için antrepoları yaygın olarak kullanır.
Çeki listesi (packing list) P/L
Sevkiyatın her bir kabının (torba, palet, varil, bobin, konteyner) içeriğini, adedini, net ve brüt ağırlığını, ölçülerini, lot/parti numaralarını ve konteyner-mühür numaralarını gösteren belgedir. Fiyat bilgisi içermez. Gümrük muayenesi, depoya kabul, hasar ve eksik tespiti ile akreditif belge setinde kullanılır; ağırlıkların fatura ve konşimentoyla tutarlı olması gerekir.
Çift kullanımlı mallar ve ihracat kontrolü
Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen ürünlerin (bazı özel çelikler, titanyum ve süper alaşımlar, karbon elyaf, nadir toprak elementleri, bazı kimyasallar ve öncül maddeler) ihracatının lisansa bağlanmasıdır. Liste ve kurallar Wassenaar Düzenlemesi, Nükleer Tedarikçiler Grubu, Avustralya Grubu ve Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi temelinde ülkelerce belirlenir (AB 2021/821 Tüzüğü, ABD EAR vb.). Lisanssız ihracat ciddi cezai yaptırım doğurur; satıcı nihai kullanıcı beyanı (end-user certificate) istemelidir.
Dahilde işleme rejimi (DİR)
İhraç edilecek ürünlerin üretiminde kullanılacak hammaddelerin gümrük vergisi, anti-damping vergisi ve KDV ödenmeden (veya teminat karşılığı) ithal edilmesini sağlayan gümrük rejimidir. Türkiye’de Dahilde İşleme İzin Belgesi ile, AB’de aktif işleme izniyle uygulanır; belirli süre içinde ihracat taahhüdünün kapatılması gerekir. Dünya fiyatından hammadde temin eden ihracatçı üreticiler için önemli bir maliyet avantajıdır.
Gümrük kıymeti (işlem değeri yöntemi)
Gümrük vergisinin hesaplandığı değerdir ve DTÖ Gümrük Kıymeti Anlaşması’na göre öncelikle fiilen ödenen veya ödenecek fiyat (işlem değeri) esas alınır. Çoğu ülkede (AB, Türkiye) navlun ve sigorta varış noktasına kadar kıymete eklenir (CIF esası); ABD gibi bazı ülkeler FOB esası kullanır. Komisyonlar, lisans bedelleri ve alıcının sağladığı kalıp gibi unsurlar da eklenebilir. İlişkili taraflar arası düşük faturalama tespit edilirse gümrük başka yöntemlerle kıymet belirler ve ceza uygular.
Gümrük müşaviri (gümrük komisyoncusu)
İthalatçı veya ihracatçı adına gümrük beyannamesini hazırlayan, malın sınıflandırmasını (HS/GTİP), kıymetini ve menşeini beyan eden, vergileri hesaplayan ve gümrük idaresiyle işlemleri yürüten lisanslı uzmandır. Türkiye’de gümrük müşavirleri Ticaret Bakanlığı’ndan yetki belgesi alır ve beyanların doğruluğundan firmayla birlikte sorumludur. İyi bir müşavir; dahilde işleme, antrepo, tercihli menşe ve anti-damping gibi konularda maliyet tasarrufu sağlar.
Gümrük vergisi (ithalat vergisi)
İthal edilen malın gümrük kıymeti üzerinden HS koduna ve menşe ülkeye göre alınan vergidir. Çoğunlukla değer üzerinden yüzde (ad valorem) olarak, bazen miktar başına (ör. EUR/ton) uygulanır. Oran; DTÖ’ye bildirilen genel oranla (MFN), serbest ticaret anlaşmalarıyla (sıfır veya indirimli oran), ek mali yükümlülükler, ilave gümrük vergileri veya anti-damping önlemleriyle değişebilir. Hammadde maliyet hesabında navlun ve sigorta dahil (CIF) değer üzerinden hesaplanır ve ardından KDV matrahına eklenir.
HS kodu (Armonize Sistem) ve GTİP
Dünya Gümrük Örgütü’nün (WCO) yaklaşık 200 ülkede kullanılan mal sınıflandırma sistemidir. İlk 6 hane tüm dünyada aynıdır (ör. 3902.10 polipropilen); ülkeler buna kendi alt kırılımlarını ekler: Türkiye’de 12 haneli GTİP, AB’de 8 haneli KN ve 10 haneli TARIC. Doğru kod; gümrük vergisi oranını, ithalat izinlerini, anti-damping önlemlerini, tercihli menşe kurallarını ve dış ticaret istatistiklerini belirler. Yanlış sınıflandırma geriye dönük vergi ve cezaya yol açabilir; emin olunamayan durumlarda bağlayıcı tarife bilgisi (BTB/BTI) alınabilir.
İhracat (gümrük) beyannamesi
Malın ülkeden yasal olarak çıkışı için ihracatçı veya gümrük müşaviri tarafından gümrük idaresine verilen elektronik beyandır; malın tanımı, HS kodu, miktarı, değeri, alıcısı ve varış ülkesini içerir. Kapanmış ihracat beyannamesi KDV istisnası, ihracat teşvikleri ve döviz mevzuatı açısından ihracatın resmî kanıtıdır. EXW satışlarda bu yükümlülük yabancı alıcıya düştüğü için uygulamada sorun yaşanır; bu yüzden FCA genellikle daha uygundur.
KDV (katma değer vergisi) – ithalat ve ihracatta
Tüketim üzerinden alınan vergidir. İhracat çoğu ülkede KDV’den istisnadır (sıfır oranlı); ihracatçı yüklendiği KDV’yi iade alabilir. İthalatta KDV, gümrük kıymeti + gümrük vergisi + diğer vergiler toplamı üzerinden gümrükte tahsil edilir ve ithalatçı mükellefse genellikle indirim konusu yapılabilir; bu nedenle nakit akışı etkisi önemlidir. AB içi ticarette KDV kayıtlı firmalar arasında “ters ibraz (reverse charge)” uygulanır. Türkiye’de genel oran %20, birçok hammadde için indirimli oranlar bulunabilir.
Menşe şahadetnamesi ve tercihli menşe belgeleri (EUR.1, A.TR, Form A) C/O
Malın hangi ülkede üretildiğini (elde edildiğini) gösteren belgedir ve genellikle ticaret odaları tarafından onaylanır. Tercihsiz menşe belgesi, anti-damping, kota ve ithalat yasakları için; tercihli menşe belgeleri ise serbest ticaret anlaşmalarında indirimli veya sıfır gümrük vergisi için kullanılır: AB–Türkiye sanayi ürünlerinde A.TR dolaşım belgesi, menşe kuralları sağlandığında EUR.1 veya fatura beyanı, ASEAN’da Form D, Çin anlaşmalarında Form E gibi. Menşe kuralları ürüne göre değişir ve sahte belge ciddi vergi farkı ve cezaya yol açar.
Müşterini tanı (KYC / KYB) ve firma doğrulama
Bir karşı tarafla iş yapmadan önce firmanın gerçekten var olduğunu, yetkililerin kim olduğunu, nihai faydalanıcı sahiplerini ve yaptırım/olumsuz haber durumunu doğrulama sürecidir. Vergi levhası, ticaret sicil kaydı, imza sirküleri, faaliyet belgesi, banka referansı ve tesis ziyareti/video doğrulaması kullanılır. Bankalar kara para aklama mevzuatı gereği KYC yapar; ticari taraflar için ise dolandırıcılığa karşı ilk savunma hattıdır. Platformdaki “Doğrulanmış firma” rozeti bu tür belge kontrolüne dayanır.
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM / CBAM)
Avrupa Birliği’nin demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, hidrojen ve elektrik ithalatında ürünlerin üretiminden kaynaklanan gömülü karbon emisyonları için AB ETS fiyatına bağlı bir bedel alınmasını öngören düzenlemesidir. 2023–2025 geçiş döneminde yalnızca raporlama yapılmış, 2026’dan itibaren yetkili beyan sahiplerinin CBAM sertifikası satın alması başlamıştır. AB’ye bu ürünleri satan tedarikçilerin tesis bazında doğrulanmış emisyon verisi sağlaması, rekabetçilik açısından kritik hâle gelmiştir.
Ticari fatura (ihracat faturası) CI
Satıcının sevkiyat sonrası düzenlediği, malın tanımı, HS kodu, miktarı, birim ve toplam fiyatı, Incoterm’i, ödeme şekli, menşei ve alıcı-satıcı bilgilerini içeren nihai satış belgesidir. Gümrük kıymetinin, vergilerin ve akreditif ödemesinin temel belgesidir; akreditifte mal tanımı akreditif metniyle birebir aynı olmalıdır. Proforma faturadan farklı olarak gerçek satışı ve tahsil edilecek tutarı gösterir.
Yaptırım ve ihracat kontrol taraması
Alıcı, satıcı, banka, gemi ve nihai kullanıcının BM, AB, ABD (OFAC) ve İngiltere (OFSI) yaptırım listelerinde yer alıp almadığının ve malın yaptırım uygulanan ülkelere veya yasaklı kullanımlara gidip gitmediğinin kontrol edilmesidir. Bankalar yaptırım riski taşıyan işlemlerde ödemeyi durdurabilir; ihlaller ağır para cezası ve hesap kapatmayla sonuçlanır. Yaptırımlar sık değiştiği için tarama her işlemde tekrarlanmalı; gemi adı değişikliği ve AIS kapatma gibi kaçınma işaretlerine dikkat edilmelidir.
Kalite, test ve belgeler
Analiz sertifikası (COA)
Üreticinin veya bağımsız bir laboratuvarın, belirli bir parti (lot) için yapılan testlerin sonuçlarını şartname sınırlarıyla birlikte gösterdiği belgedir. Ürün adı, lot numarası, üretim tarihi, test metodu (ör. ASTM, ISO), ölçülen değer ve kabul aralığı yer alır. TDS ürünün tipik özelliklerini, COA ise teslim edilen partinin gerçek değerlerini gösterir. Akreditifli işlemlerde COA’nın akreditifte istenen düzenleyici ve içerikle verilmesi gerekir.
EN 10204 malzeme muayene belgesi (2.2, 3.1, 3.2)
Metal ürünler (sac, boru, profil, döküm, dövme) için muayene belgelerinin türlerini tanımlayan Avrupa standardıdır ve dünya çapında “mill test certificate (MTC)” adıyla kullanılır. Tip 2.2, üreticinin genel (partiye özgü olmayan) test sonuçlarını; Tip 3.1, teslim edilen partiye özgü kimyasal analiz ve mekanik test sonuçlarını üreticinin bağımsız muayene yetkilisinin onayıyla; Tip 3.2 ise ayrıca alıcının veya klas kuruluşu gibi bağımsız bir muayene kuruluşunun tanığında yapılan testleri içerir. Basınçlı kaplar, gemi inşası ve enerji projelerinde genellikle 3.1 veya 3.2 istenir.
Güvenlik bilgi formu (SDS / MSDS)
Kimyasal maddenin tehlikelerini, güvenli kullanım, depolama, taşıma, kişisel koruyucu donanım, ilk yardım, yangınla mücadele, kaza sonucu dökülme ve bertaraf bilgilerini 16 standart bölümde veren belgedir (GHS yapısı). AB’de REACH, Türkiye’de SEA Yönetmeliği kapsamında tehlikeli maddeler için zorunludur ve alıcının dilinde verilmelidir. Taşımacılar ve gümrük, tehlikeli madde sınıflandırması (UN numarası) için SDS’nin 14. bölümünü esas alır.
Hakem (umpire) analizi
Satıcının ve alıcının analiz sonuçları sözleşmede belirtilen farkı (spliting limit) aştığında, saklanan mühürlü numunenin tarafların önceden kabul ettiği bağımsız bir laboratuvarda analiz edilmesidir. Cevher ve konsantre ticaretinde yaygındır; umpire sonucu çoğunlukla bağlayıcıdır veya iki sonuçtan umpire’a yakın olanla ortalaması alınır. Maliyeti genellikle sonucu umpire’dan uzak olan taraf öder.
Helal ve koşer sertifikası
Gıda, yem, kozmetik ve ilaç hammaddelerinin (jelatin, emülgatör, yağ asidi, gliserin, aroma, enzim, vitamin vb.) İslami veya Yahudi beslenme kurallarına uygun üretildiğini gösteren belgelerdir. Helal sertifikası ithalatçı ülkenin tanıdığı kuruluştan alınmalıdır (ör. Endonezya BPJPH, Malezya JAKIM, Körfez ülkelerinde GAC/ESMA, Türkiye’de HAK); koşer sertifikası OU, OK, Star-K gibi kurumlarca verilir. Hayvansal kaynaklı veya hayvansal kaynaklı olabilecek hammaddelerde ve Orta Doğu ile Güneydoğu Asya pazarlarında çoğu zaman satış ön şartıdır.
ISO 9001 kalite yönetim sistemi ve diğer ISO sertifikaları
ISO 9001, bir firmanın süreçlerini tanımlayıp kontrol altında tuttuğunu ve sürekli iyileştirdiğini gösteren, akredite belgelendirme kuruluşlarınca denetlenen uluslararası kalite yönetim standardıdır; ürünün kendisini değil sistemi belgeler. Hammadde tedarikinde sık istenen diğer belgeler: ISO 14001 (çevre), ISO 45001 (iş sağlığı ve güvenliği), ISO 50001 (enerji), ISO 22000/FSSC 22000 (gıda güvenliği), IATF 16949 (otomotiv) ve ISO/IEC 17025 (laboratuvar yeterliliği). Sertifikanın geçerliliği belgelendirme kuruluşunun veya IAF CertSearch’ün veritabanından doğrulanmalıdır.
İzlenebilirlik (tedarik zinciri şeffaflığı)
Bir hammaddenin kaynağından (maden, çiftlik, orman, rafineri) son kullanıcıya kadar her aşamada kim tarafından, nerede ve hangi partiden işlendiğinin belgelenebilmesidir. AB Ormansızlaşma Tüzüğü (EUDR), Tedarik Zinciri Durum Tespiti Direktifi (CSDDD), çatışma minerallerine ilişkin OECD rehberi ve geri dönüştürülmüş içerik beyanları (ör. ISCC, GRS) nedeniyle hammadde ticaretinde giderek zorunlu hâle gelmektedir. Coğrafi koordinatlar, kütle denkliği (mass balance) ve dijital ürün pasaportu bu alandaki temel kavramlardır.
Numune alma (temsili numune)
Bir partinin tamamını temsil edecek şekilde, standart yöntemlere (ör. tahılda ISO 24333, cevherde ISO 3082, sıvılarda ASTM D4057) göre numune alınmasıdır. Dökme yükte yükleme sırasında belirli aralıklarla alınan alt numuneler birleştirilip bölünür ve genellikle üç veya dört eş numune mühürlenir: biri satıcıya, biri alıcıya, biri hakem analizi için saklanır. Ön teklif aşamasında ise küçük “tip numuneler” ile ürün uygunluğu test edilir; tip numune ile sevkiyat kalitesinin aynı olacağı sözleşmede taahhüt edilmelidir.
Parti / lot numarası
Aynı koşullarda, aynı hammaddelerle ve aynı zaman aralığında üretilmiş ürün miktarını tanımlayan benzersiz koddur. Ambalajlarda, COA’da ve çeki listesinde yer alır; şikâyet veya geri çağırma durumunda hangi ürünlerin etkilendiğini bulmayı sağlar. Kimya, ilaç, gıda ve yem sektörlerinde lot bazlı izlenebilirlik yasal zorunluluktur; plastik ve metallerde de kalite tutarlılığı için tek lottan sevkiyat (single lot) istenebilir.
Sevk öncesi gözetim (bağımsız inspeksiyon) PSI
SGS, Bureau Veritas, Intertek, Cotecna, CCIC veya ALS gibi bağımsız bir gözetim şirketinin, mal yüklenmeden önce kalite, miktar, ambalaj ve işaretleri kontrol edip numune alması ve rapor düzenlemesidir. Analiz yükleme limanında yapıldıysa “final at load port”, varışta yapıldıysa “final at discharge” esası sözleşmede belirtilmelidir. Bazı ülkeler (ör. bazı Afrika ve Orta Doğu ülkeleri) ithalatta uygunluk belgesi (CoC) programları gereği gözetimi zorunlu tutar. Yeni tedarikçilerle çalışırken en etkili güvencelerden biridir.
Teknik veri sayfası (TDS)
Ürünün tipik fiziksel ve kimyasal özelliklerini, test yöntemlerini, kullanım alanlarını, işleme koşullarını ve depolama önerilerini gösteren tanıtım belgesidir. Örneğin bir plastik granülde MFI, yoğunluk, çekme dayanımı, darbe dayanımı ve önerilen erime sıcaklığı yer alır. Değerler “tipik” olduğundan garanti niteliği taşımaz; sözleşmede bağlayıcı olacak değerler ayrıca şartname olarak yazılmalı ve her parti COA ile doğrulanmalıdır.
Piyasa ve fiyatlama
Fabrikaya teslim maliyeti (landed cost)
Bir hammaddenin üreticinin deposuna gelene kadar oluşan toplam maliyetidir: ürün bedeli + navlun + sigorta + gümrük vergisi ve ek vergiler + liman, terminal ve demuraj masrafları + gümrük müşaviri ücreti + iç taşıma + finansman (akreditif, faiz) + kur farkı. Farklı Incoterm, menşe ve ödeme koşulundaki teklifler ancak landed cost bazına çevrildiğinde doğru karşılaştırılabilir. Örneğin FOB fiyatı düşük olan uzak bir tedarikçi, navlun ve anti-damping vergisiyle yakın bir tedarikçiden daha pahalıya gelebilir.
Fiyat raporlama kuruluşları (Platts, Argus, ICIS, Fastmarkets) PRA
Borsada işlem görmeyen veya fiziki piyasası borsadan farklı olan emtialar için gerçekleşen işlemleri, teklifleri ve piyasa görüşmelerini derleyerek günlük veya haftalık değerlendirme fiyatları yayımlayan bağımsız kuruluşlardır. S&P Global Platts ve Argus petrol, LNG, gübre ve kömürde; ICIS ve Chemorbis petrokimya ve plastiklerde; Fastmarkets (Metal Bulletin) metal, cevher ve kâğıtta; CRU çelik ve alüminyumda referans kabul edilir. Fiyatları formül fiyatlı sözleşmelerde endeks olarak kullanılır ve IOSCO ilkelerine göre denetlenir.
Fiyat riskinden korunma (hedging)
Fiziki alım-satımda ortaya çıkan fiyat riskini, vadeli işlem (futures), forward, opsiyon veya swap gibi türev araçlarla ters pozisyon alarak dengeleme yöntemidir. Örneğin üç ay sonra bakır teslim alacak bir kablo üreticisi bugünden LME’de bakır vadeli alarak fiyat artışına karşı korunur; sabit fiyatlı satış yapan bir tüccar ise vadeli satış yapar. Döviz riski için de aynı mantıkla forward kur sözleşmeleri kullanılır. Hedging spekülasyon değildir; amaç kâr değil marjın korunmasıdır, ancak teminat (marj) yönetimi ve baz riski dikkate alınmalıdır.
Formül fiyat (endekse bağlı fiyatlama)
Fiyatın sabit bir rakam yerine bir piyasa endeksine bağlanarak belirlendiği yöntemdir: örneğin “LME bakır sevk ayı ortalaması + 85 USD/ton prim”, “Platts Dated Brent + 2,5 USD/varil” veya “ICIS PP homopolimer CFR Türkiye aylık ortalaması – %1”. Fiyatlama dönemi (konşimento ayı, varış ayı, QP – quotational period), endeks kaynağı ve ödemede kullanılacak kur sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Uzun dönemli sözleşmelerde her iki tarafı da fiyat dalgalanmasına karşı adil biçimde korur.
GAFTA ve FOSFA standart sözleşmeleri
GAFTA (Grain and Feed Trade Association) tahıl, bakliyat, yem ve baharat; FOSFA (Federation of Oils, Seeds and Fats Associations) ise yağlı tohum, bitkisel yağ ve hayvansal yağ ticareti için Londra merkezli standart sözleşme formları, numune alma ve analiz kuralları ile tahkim sistemi sunan birliklerdir. Dünya tahıl ve bitkisel yağ ticaretinin büyük bölümü GAFTA 100, GAFTA 64, FOSFA 54 gibi formlara atıfla yapılır. Bu formlar kalite tespiti, geç sevkiyat, temerrüt ve tahkim konularını önceden düzenlediği için müzakere süresini ve hukuki riski azaltır.
Kesin teklif ve gösterge (indikatif) fiyat
Gösterge fiyat, piyasa seviyesini anlatan ve satıcıyı bağlamayan bir fiyattır; ilanlardaki fiyat aralıkları genellikle bu niteliktedir. Kesin teklif ise belirli bir miktar, kalite, teslim ve ödeme koşulu için belirli bir süre (ör. “24 saat geçerli”, “subject to prior sale” şartsız) geçerli olan, alıcı kabul ettiği anda sözleşmeyi kuran bağlayıcı tekliftir. Hammadde piyasası hızla değiştiğinden kesin tekliflerin süresi genellikle kısadır ve “stok durumuna tabi” gibi çekincelerin olup olmadığına dikkat edilmelidir.
Kontango ve backwardation (vade yapısı)
Vadeli fiyatların spot fiyata göre durumunu anlatan terimlerdir. Kontangoda ileri vadeli fiyatlar spottan yüksektir; bu genellikle bol arz ve stok tutma maliyetini (depolama, finansman, sigorta) yansıtır ve stok tutup ileriye satmayı cazip kılar. Backwardation’da spot fiyat vadelilerden yüksektir; bu, malın hemen bulunmasının zor olduğu sıkı bir piyasaya işaret eder ve alıcıları hızlı teminine zorlar. Eğrinin şekli, hammaddede stok politikası ve sözleşme zamanlaması için önemli bir sinyaldir.
Londra Metal Borsası (LME) ve emtia borsaları
Bakır, alüminyum, çinko, nikel, kurşun, kalay ve kobalt gibi demir dışı metallerin küresel referans fiyatlarının oluştuğu borsadır; resmi kapanış (official price) ve aylık ortalamalar fiziki sözleşmelerde endeks olarak kullanılır. Fiziki alıcı, LME fiyatına ek olarak menşe, kalite ve teslim yerine göre değişen bir prim öder (ör. Rotterdam alüminyum primi). Diğer önemli borsalar: CME/COMEX (bakır, altın), ICE (Brent, kakao, kahve, şeker, pamuk), CBOT (soya, mısır, buğday), SHFE (Şanghay metalleri), DCE ve ZCE (Çin plastik, demir cevheri ve tarım vadelileri) ile Bursa Malaysia (palm yağı).
Minimum sipariş miktarı (MOQ)
Tedarikçinin kabul ettiği en küçük sipariş miktarıdır. Hammaddede MOQ çoğunlukla bir konteyner (ör. 20–25 ton granül, bir 40’HC), bir üretim partisi veya bir tır yükü ile belirlenir; dökme yüklerde ise gemi parseli (ör. 5.000 ton) olabilir. MOQ altındaki talepler daha yüksek birim fiyatla, stoktan veya distribütörler aracılığıyla karşılanır. Platformda büyük işlemler deal room’a, küçük miktarlar ise tedarikçiyle doğrudan iletişime yönlendirilir.
Teklif geçerlilik süresi ve fiyat revizyonu
Bir teklifin değiştirilmeden kabul edilebileceği süredir; volatil hammaddelerde birkaç saatten birkaç güne kadar kısa tutulur. Uzun teslim süreli veya dönemsel sözleşmelerde fiyat revizyon (eskalasyon) maddeleri kullanılır: hammadde endeksi, enerji maliyeti, navlun veya kur belirli bir eşiğin üzerinde değişirse fiyat formüle göre güncellenir. Bu maddeler, sabit fiyatlı sözleşmelerin piyasa sert hareket ettiğinde iptal veya temerrütle sonuçlanmasını önler.
Teklif talebi / alım talebi (RFQ)
Alıcının ihtiyaç duyduğu malzemeyi, şartnameyi, miktarı, teslim yerini, Incoterm’i, ödeme şeklini ve istenen teslim tarihini belirterek tedarikçilerden fiyat teklifi istediği belgedir. İyi hazırlanmış bir RFQ; kabul edilebilir kalite aralığını, gerekli belgeleri (COA, TDS, sertifikalar), ambalajı ve teklif geçerlilik süresini içerir, böylece gelen teklifler karşılaştırılabilir olur. Pazaryerinde yayımlanan alım talepleri ilgili kategorideki doğrulanmış tedarikçilere iletilir.
Plastik ve polimerler
Biyoplastik, biyo-bazlı ve kompostlanabilir plastik
İki ayrı özelliği anlatır. Biyo-bazlı plastikler karbonunu şeker kamışı, mısır veya bitkisel yağ gibi yenilenebilir kaynaklardan alır (ör. Bio-PE, Bio-PET); kimyasal olarak fosil eşdeğerleriyle aynı olabilir ve biyolojik olarak parçalanmayabilir. Kompostlanabilir plastikler (PLA, PBAT, PHA, nişasta karışımları) ise endüstriyel kompost koşullarında EN 13432 veya ASTM D6400’e göre belirli sürede parçalanır; bazıları fosil kaynaklıdır. Satın alırken biyo-bazlı içerik oranı (ASTM D6866) ve kompost sertifikası (TÜV OK compost, BPI) ayrı ayrı sorulmalıdır.
Erime akış indeksi (MFI / MFR)
Belirli sıcaklık ve yükte (PP için 230 °C/2,16 kg, PE için 190 °C/2,16 kg veya 5 kg) bir kalıptan 10 dakikada akan erimiş polimer miktarıdır (g/10 dk; ISO 1133, ASTM D1238). Düşük MFI yüksek molekül ağırlığı ve dayanımı, yüksek MFI ise kolay akışı gösterir: boru ve şişirme kaliteleri 0,1–1, film 1–4, enjeksiyon 10–60, elyaf ve meltblown 25–1.500 g/10 dk aralığındadır. Teklif karşılaştırırken MFI’nin hangi koşulda ölçüldüğü mutlaka kontrol edilmelidir.
Geri dönüştürülmüş içerik (PCR / PIR)
PCR (post-consumer recycled), tüketiciye ulaşıp atık hâline gelmiş ambalaj ve ürünlerden; PIR (post-industrial recycled) ise üretim fireleri ve kesintilerden elde edilen geri dönüştürülmüş malzemedir. AB Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü (PPWR) gibi düzenlemeler ve marka taahhütleri ambalajlarda asgari PCR oranları getirmektedir. Geri dönüştürülmüş içerik beyanları GRS, RecyClass, EuCertPlast veya ISCC PLUS (kütle denkliği) gibi sertifikalarla doğrulanmalıdır; gıda temaslı rPET için ayrıca onaylı süper temizleme prosesi gerekir.
Gıdayla temas uygunluğu (AB 10/2011, FDA)
Gıdaya temas eden ambalaj ve ekipman için kullanılan plastiklerin, maddelerin gıdaya izin verilenden fazla geçmediğini gösteren uygunluktur. AB’de 1935/2004 çerçeve tüzüğü ve plastikler için 10/2011 tüzüğü (onaylı madde listesi, genel ve özel göç limitleri), ABD’de FDA 21 CFR 177 maddeleri esas alınır. Tedarikçiden, kullanılan katkılar dahil hammaddenin uygunluk beyanı (Declaration of Compliance, DoC) ve gerekiyorsa göç testi raporları istenmelidir; geri dönüştürülmüş plastik için ayrıca 2022/1616 tüzüğü uygulanır.
Homopolimer, random kopolimer ve blok (darbe) kopolimer
Homopolimer tek monomerden (ör. yalnızca propilen) oluşur; sert, rijit ve ucuzdur, rafya, BOPP film ve genel enjeksiyonda kullanılır. Random kopolimerde zincire az miktarda etilen rastgele eklenir; daha şeffaf ve esnektir, şeffaf kaplar ve sıcak su borusu (PP-R) için tercih edilir. Blok (darbe) kopolimerde kauçuk faz bulunur; düşük sıcaklıkta darbe dayanımı yüksektir, otomotiv parçaları, kova ve kasalarda kullanılır. Yanlış tip seçimi kırılma veya şeffaflık sorunlarına yol açtığı için siparişte tip açıkça belirtilmelidir.
Masterbatch ve compound farkı
Masterbatch; pigment, dolgu veya katkının (UV stabilizatör, antistatik, alev geciktirici, kaydırıcı) yüksek konsantrasyonda bir taşıyıcı polimer içinde dağıtılmış hâlidir ve üretimde ana hammaddeye genellikle %1–5 oranında katılır. Compound ise kullanıma hazır, nihai formülü içeren üründür: örneğin %30 cam elyaf takviyeli PA6, talk dolgulu PP veya HFFR kablo granülü doğrudan işlenir. Masterbatch esneklik ve düşük stok sağlar; compound tutarlı kalite ve teknik özellik garantisi sunar.
Polietilen türleri: HDPE, LDPE, LLDPE ve mLLDPE
Polietilen yoğunluğa ve zincir yapısına göre ayrılır. HDPE (0,941–0,965 g/cm³) rijit ve kimyasala dayanıklıdır; boru (PE100), bidon, şişe ve kasa üretilir. LDPE (0,910–0,930) dallı yapısıyla esnek ve şeffaftır; ekstrüzyon kaplama, shrink ve gıda filmi için kullanılır. LLDPE doğrusal zincirli, düşük yoğunluklu kopolimerdir (bütan C4, heksen C6, okten C8 komonomer); delinme ve yırtılma dayanımı yüksektir, streç ve ambalaj filmlerinin ana hammaddesidir. Metalosen katalizörle üretilen mLLDPE daha yüksek tokluk ve şeffaflık sunar.
Prime, wide-spec ve off-grade (ikinci kalite) polimer
Prime (birinci kalite), üreticinin markası ve kalite numarasıyla, TDS’deki tüm değerleri karşılayan orijinal üründür. Wide-spec, bir veya birkaç değerin (ör. MFI, renk) dar aralığın dışına çıktığı ama hâlâ kullanılabilir üretimdir; off-grade ise geçiş üretimi, süpürüntü veya kirlenmiş malzeme olabilir ve genellikle markasız ve COA’sız satılır. Off-grade daha ucuzdur fakat partiden partiye değişkenlik gösterir; mutlaka numune test edilmeli, “as is” (olduğu gibi) satış şartı ve reklamasyon hakları netleştirilmelidir.
Metaller ve çelik
Akma dayanımı, çekme dayanımı ve uzama
Çekme testinde (EN ISO 6892-1, ASTM E8) ölçülen temel mekanik özelliklerdir. Akma dayanımı (ReH/Rp0,2, MPa) malzemenin kalıcı şekil değiştirmeye başladığı gerilmedir ve tasarım hesaplarının esasıdır; çekme dayanımı (Rm) kopmadan önce taşıyabildiği en yüksek gerilmedir; uzama (A%) ise kopmaya kadar boy uzamasıdır ve şekillendirilebilirliği gösterir. İnşaat demirinde Rm/ReH oranı ve uzama deprem dayanımı için kritiktir (ör. B500C’de Rm/Re ≥ 1,15).
Alüminyum alaşım serileri ve temper gösterimi 6063-T5 / 5083-H111
Dövme alüminyum alaşımları dört haneli sisteme göre adlandırılır: 1xxx saf alüminyum (folyo, iletken), 3xxx manganlı (kutu, çatı), 5xxx magnezyumlu ve denize dayanıklı (gemi, tank), 6xxx magnezyum-silisyumlu (profil, 6063/6061), 7xxx çinkolu yüksek dayanımlı (havacılık, 7075). Harften sonraki temper kodu işlem durumunu gösterir: O tavlanmış, H soğuk sertleştirilmiş (H14, H24), T ısıl işlemli (T5 yaşlandırılmış, T6 çözeltiye alma + yapay yaşlandırma). Birincil alüminyum (külçe) LME fiyatı + bölgesel prim ile, yarı mamuller ise üzerine işçilik primiyle fiyatlanır.
Bakır katot A kalite (LME Grade A) Cu-CATH-1
Elektroliz rafinasyonuyla üretilen, en az %99,99 saflıkta (BS EN 1978 Cu-CATH-1 veya ASTM B115 Grade 1) ve LME’ye kayıtlı markalardan gelen bakır plakalardır; filmaşin, boru ve alaşım üretiminin ana hammaddesidir. LME’de kayıtlı olmayan veya standart dışı katotlar indirimle, kayıtlı A kalite ise primle işlem görür; sevkiyatlarda marka, ağırlık bandı, demet sayısı ve kalite sertifikası kontrol edilir. Bakır katot fiyatı genellikle sevk veya varış ayının LME ortalaması + Şanghay, Rotterdam veya ABD bölgesel primi ile belirlenir.
Çelik kalite gösterimi (EN, ASTM, AISI, JIS, GB)
Çelikler farklı standart sistemlerinde farklı adlarla anılır. Avrupa normunda (EN 10027) harf kullanım alanını, sayı minimum akma dayanımını gösterir: S235JR yapı çeliği 235 MPa, “JR” 20 °C’de darbe testi; S355J2 ise -20 °C’de test edilmiştir. ASTM’de A36 veya A572 Gr.50, Japonya’da JIS SS400, Çin’de GB Q235/Q355 karşılıklarıdır; paslanmazlarda AISI 304 ≈ EN 1.4301. Eşdeğer kaliteler birebir aynı değildir; kimyasal bileşim ve mekanik değerler sertifikadan kontrol edilmelidir.
Hurda sınıflandırması (ISRI, HMS 1&2, shredded, Millberry)
Uluslararası hurda ticaretinde kaliteler ISRI (artık ReMA) Hurda Şartnameleri Kılavuzu’ndaki kod adlarla tanımlanır. Demir hurdada HMS 1 en az 6 mm kalınlıkta, HMS 2 daha ince ve galvanizli parçaları içerir; “80:20” karışım oranını gösterir. Shredded (ISRI 210/211) parçalanmış ve manyetik ayrılmış yoğun hurdadır, P&S ve busheling (yeni üretim kırpıntısı) daha temizdir. Demir dışı metallerde Barley/Millberry (%99,9 parlak bakır tel), Berry/Candy, Honey (sarı pirinç), Taint/Tabor (karışık alüminyum) gibi kodlar kullanılır. Radyoaktivite, kapalı kap, toprak ve yabancı madde oranları sözleşmede sınırlandırılmalıdır.
Kaplama ağırlığı (Z100, Z275, AZ150)
Galvanizli ve galvalüm saclarda iki yüzeyin toplam kaplama miktarını g/m² olarak gösterir (EN 10346): Z275, iki yüzde toplam 275 g/m² çinko, yani yüzey başına yaklaşık 20 µm demektir. Kaplama ağırlığı korozyon ömrünü doğrudan belirler; iç mekân ve beyaz eşya için Z100–Z140, çatı-cephe ve dış ortam için Z200–Z275 veya AZ150 tercih edilir. Fiyat kaplama ağırlığıyla artar, bu yüzden tekliflerde mutlaka belirtilmeli ve COA/sertifikadan doğrulanmalıdır.
Paslanmaz çelik türleri (304, 316, 430, dubleks)
En az %10,5 krom içeren ve yüzeyinde koruyucu krom oksit tabakası oluşan çeliklerdir. 304 (1.4301, %18 Cr–%8 Ni) östenitik, genel amaçlı ve gıdaya uygundur; 316/316L (1.4401/1.4404) %2–3 molibden içerir ve klorürlü ortamlarda, denizde ve kimya tesislerinde daha dayanıklıdır; 430 (1.4016) nikelsiz ferritik, mıknatıs tutan ve ucuz bir türdür; 201/202 serileri nikeli manganla ikame eder. Dubleks (2205) yüksek dayanım ve gerilmeli korozyon direnci sunar. Paslanmaz fiyatları nikel ve molibden fiyatlarına bağlı “alaşım ek ücreti” ile değişir.
Yassı çelik: sıcak haddelenmiş (HRC), soğuk haddelenmiş (CRC) ve galvanizli (HDG)
HRC, slabın yaklaşık 1.100 °C’de 1,2–25 mm kalınlığa haddelenmesiyle elde edilir; yüzeyi tufallıdır, boru, profil, gemi ve konstrüksiyonda kullanılır ve küresel çelik fiyatlarının ana göstergesidir. HRC’nin asitle temizlenip (dekape) oda sıcaklığında 0,2–3 mm’ye inceltilmesi CRC’yi verir; daha düzgün yüzey ve dar tolerans sunar, beyaz eşya ve otomotivde kullanılır. CRC’nin sıcak daldırma çinko ile kaplanmasıyla galvanizli sac (GI, DX51D+Z), alüminyum-çinko ile galvalüm (AZ) ve boyanmasıyla boyalı sac (PPGI) elde edilir.
Kimyasallar ve güvenlik
CAS numarası (kimyasal kimlik numarası)
Amerikan Kimya Derneği’nin Chemical Abstracts Service birimince her kimyasal maddeye verilen, “7732-18-5” (su) gibi tire ile ayrılmış benzersiz sayısal kimliktir. Aynı madde farklı ticari ve yerel adlarla satılabildiği için tedarikte karışıklığı önlemenin en güvenilir yoludur; SDS, REACH kaydı, gümrük ve yasaklı madde listeleri CAS numarasına göre çalışır. Karışımların tek bir CAS numarası yoktur; bileşenleri ayrı ayrı listelenir. AB’de ayrıca EC numarası (EINECS) kullanılır.
GHS / CLP sınıflandırma ve etiketleme (piktogramlar, H ve P ifadeleri)
BM’nin Küresel Uyumlaştırılmış Sistemi (GHS), kimyasalların fiziksel, sağlık ve çevre tehlikelerini dünya genelinde aynı ölçütlerle sınıflandırır; AB ve Türkiye’de CLP (SEA) Tüzüğü ile uygulanır. Etikette dokuz kırmızı çerçeveli piktogramdan uygun olanlar, “Tehlike” veya “Dikkat” uyarı kelimesi, tehlike (H, ör. H314 ciddi cilt yanıklarına neden olur) ve önlem (P) ifadeleri yer alır. Sınıflandırma SDS’nin 2. bölümünde verilir ve ambalaj etiketiyle tutarlı olmalıdır; etiket alıcı ülkenin dilinde olmalıdır.
Kimyasal saflık sınıfları (teknik, gıda, ilaç, analitik)
Aynı kimyasal farklı saflık ve safsızlık sınırlarıyla farklı fiyatlardan satılır. Teknik/endüstriyel kalite genel üretim içindir; gıda kalitesi (E kodlu katkılar, FCC veya JECFA şartnameleri, ağır metal sınırları) gıda ve yemde; farmakope kalitesi (USP, EP/Ph. Eur., BP, JP) ilaç ve bazı kozmetiklerde GMP koşullarında üretilmiş olarak; analitik/reaktif kalite (ACS, AR, HPLC) laboratuvarda kullanılır. Daha düşük kaliteyi daha yüksek kalite yerine kullanmak mevzuat ihlalidir; sipariş ve COA’da kalite ve referans şartname açıkça yazılmalıdır.
Raf ömrü, yeniden test tarihi ve depolama koşulları
Bir hammaddenin, önerilen koşullarda saklandığında şartname değerlerini koruduğu süredir. Vitaminler, enzimler, peroksitler, monomerler, reaktif kimyasallar ve bazı yağlar zamanla bozulur; bu ürünlerde üretim tarihi, son kullanma veya yeniden test (retest) tarihi COA ve etikette yer almalıdır. Depolama koşulları (sıcaklık aralığı, nem, ışık, inert gaz altında saklama, kapalı ambalaj) SDS’nin 7. bölümünde verilir. Satın alımlarda “teslimde kalan raf ömrünün en az %75’i” gibi bir şart koymak, eski stok satışına karşı yaygın bir korumadır.
REACH ve KKDİK (kimyasalların kaydı)
AB’nin 1907/2006 sayılı Tüzüğü; AB’de yılda 1 tonun üzerinde üretilen veya ithal edilen her madde için Avrupa Kimyasallar Ajansı’na (ECHA) kayıt yapılmasını şart koşar (“veri yoksa pazar yok”). AB dışındaki bir tedarikçi kaydı “tek temsilci” (Only Representative) aracılığıyla yapabilir; aksi hâlde kayıt yükümlülüğü ithalatçıya düşer. Türkiye’de karşılığı KKDİK Yönetmeliği’dir; Kore (K-REACH), Çin ve Birleşik Krallık (UK REACH) da benzer sistemler uygular. Alıcı, satın aldığı maddenin kayıt numarasını ve SVHC (çok yüksek önem arz eden madde) içerip içermediğini sormalıdır.
Tehlikeli madde taşımacılığı (UN numarası, IMDG, ADR, IATA)
Yanıcı, aşındırıcı, zehirli, oksitleyici veya çevreye zararlı maddeler taşıma moduna göre ayrı kurallara tabidir: denizde IMDG Kodu, karayolunda ADR, demiryolunda RID, havada IATA DGR. Her madde dört haneli bir UN numarası (ör. UN1823 kostik soda katı), tehlike sınıfı (1–9) ve ambalaj grubu (I–III) ile tanımlanır; bu bilgiler SDS’nin 14. bölümündedir. UN onaylı ambalaj, sınıf etiketleri, tehlikeli madde beyanı ve eğitimli personel zorunludur; navlun ve sigorta normal yüke göre daha yüksektir ve bazı gemiler/limanlar belirli sınıfları kabul etmez.
Tarım, gıda ve yem
AB Ormansızlaşma Tüzüğü (EUDR)
Soya, palm yağı, kakao, kahve, sığır, kauçuk ve odun ile bunlardan üretilen ürünlerin (deri, çikolata, mobilya, kâğıt, lastik vb.) AB pazarına girebilmesi için 31 Aralık 2020’den sonra ormansızlaştırılmış arazide üretilmediğinin ve üretim ülkesi mevzuatına uygun olduğunun kanıtlanmasını şart koşan düzenlemedir (2023/1115). İthalatçı veya ihracatçı, üretim parselinin coğrafi koordinatlarını içeren bir durum tespiti (due diligence) beyanı sunar; ülkeler düşük, standart ve yüksek riskli olarak sınıflandırılır. Bu ürünleri AB’ye satan tedarikçiler için parsel düzeyinde izlenebilirlik artık ticari ön koşuldur.
Bitki sağlık sertifikası ve veteriner sağlık sertifikası
Bitkisel ürünlerin (tahıl, bakliyat, tohum, kereste, ahşap palet) ihracatçı ülkenin resmî bitki koruma örgütünce muayene edilerek zararlı organizmalardan ari olduğunu ve alıcı ülkenin şartlarını karşıladığını gösteren belge IPPC standartlarına göre düzenlenir. Hayvansal ürünlerde (et, süt tozu, balık unu, jelatin) ise resmî veteriner sağlık sertifikası istenir. Ahşap ambalajlar ISPM 15’e göre ısıl işlem görüp damgalanmalıdır. Belge eksikliği veya uyumsuzluğu, gümrükte bekleme, imha veya geri gönderme ile sonuçlanır.
Kuru madde esası, ham protein ve nem
Tahıl, yem hammaddesi ve gübrelerde analiz değerleri “olduğu gibi” (as is) veya “kuru madde” (DM) esasına göre verilir. Örneğin %12 nemli bir soya küspesinde %46 protein “as is” değeri, kuru maddede yaklaşık %52,3’e karşılık gelir; farklı esaslı teklifler doğrudan karşılaştırılamaz. Ham protein, Kjeldahl veya Dumas yöntemiyle bulunan azotun 6,25 ile çarpılmasıyla hesaplanır. Sözleşmelerde nem üst sınırı, protein alt sınırı ve sapmalarda uygulanacak fiyat indirimi/primi (ör. her %1 protein eksikliği için %1,5 indirim) yazılmalıdır.
Mikotoksinler ve aflatoksin limitleri
Küflerin tahıl, yağlı tohum, kuruyemiş, baharat ve yemlerde ürettiği zehirli bileşiklerdir: aflatoksin (B1, toplam), okratoksin A, deoksinivalenol (DON), zearalenon, fumonisin ve T-2. Yasal limitler ülkeye ve kullanıma göre çok farklıdır; örneğin AB’de doğrudan tüketilen fındık ve fıstıkta aflatoksin B1 için 2–8 µg/kg sınırı vardır ve sınır aşımı RASFF bildirimiyle sevkiyatın reddine yol açar. Sözleşmede limitler, numune alma yöntemi ve hangi laboratuvarın sonucunun esas alınacağı açıkça belirtilmelidir.
Yem güvenliği sertifikaları (GMP+, FAMI-QS, FSSC 22000)
GMP+ Feed Certification (Hollanda kökenli), yem hammaddesi üretimi, ticareti, depolaması ve taşımasında HACCP temelli güvenlik standardıdır; Avrupa yem zincirinde çoğu zaman tedarikçiden zorunlu olarak istenir ve kara ile deniz taşıyıcılarının da sertifikalı olmasını gerektirir. FAMI-QS, vitamin, amino asit, enzim, premiks ve diğer yem katkı maddeleri üreticilerine özel bir kalite ve güvenlik standardıdır. Gıda tarafında FSSC 22000, BRCGS ve IFS benzer işlev görür. Sertifikaların geçerliliği ve kapsamı (hangi ürün, hangi tesis) çevrimiçi veritabanlarından doğrulanmalıdır.
Enerji, yakıt ve madenler
Cevher tenörü ve demir cevheri (%62 Fe endeksi)
Tenör, cevherdeki değerli metal oranıdır (demir için % Fe, bakır konsantresi için % Cu, altın için g/t). Demir cevheri fiyatları Platts/Fastmarkets’ın “%62 Fe ince cevher CFR Çin” endeksine göre belirlenir; %65 Fe yüksek tenörlü konsantre ve peletler prim, %58 Fe düşük tenör indirimle satılır. Fiyatlamada demir dışında silika, alümina, fosfor, kükürt ve nem için ceza (penalty) veya prim skalaları uygulanır. Konsantrelerde ayrıca işleme ve rafinaj ücretleri (TC/RC) ile arsenik, cıva gibi zararlı element cezaları müzakere edilir.
Kalorifik değer (üst ve alt ısıl değer, GAR / NAR)
Bir yakıtın birim kütlesinin tam yanmasıyla açığa çıkan enerjidir (kcal/kg veya MJ/kg). Üst ısıl değer (GCV) yanmada oluşan su buharının yoğuşma ısısını da içerir; alt ısıl değer (NCV) içermez ve kazanda gerçekte kullanılabilen enerjiye yakındır. Kömürde değer ayrıca hangi esasa göre verildiğine bağlıdır: GAR (alındığı gibi, toplam nem dahil), ADB (hava kurusu), NAR (alındığı gibi, net). Endonezya kömürü çoğunlukla GAR, Avrupa ve Güney Afrika (API2, API4) NAR 6.000 bazında fiyatlanır; teklifler aynı esasa çevrilmeden karşılaştırılmamalıdır.
Karbon ayak izi (ürün karbon ayak izi ve Kapsam 1-2-3) PCF
Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca (genellikle hammadde çıkarımından fabrika çıkışına kadar, “cradle-to-gate”) neden olduğu sera gazı emisyonlarının kg CO₂e cinsinden toplamıdır; ISO 14067 ve GHG Protocol’e göre hesaplanır. Şirket düzeyinde Kapsam 1 doğrudan emisyonları, Kapsam 2 satın alınan enerjiyi, Kapsam 3 ise tedarik zincirini kapsar; bir üreticinin Kapsam 3 emisyonlarının büyük bölümü satın aldığı hammaddelerden gelir. Bu nedenle CBAM, CSRD raporlaması ve marka hedefleri, hammadde tedarikçilerinden doğrulanmış ürün karbon ayak izi (PCF) ve EPD belgeleri istemeye başlamıştır.
Kömür kalite parametreleri (nem, kül, uçucu madde, kükürt, HGI)
Termik kömürün değeri kalorifik değerin yanı sıra toplam nem (TM), kül, uçucu madde (VM), sabit karbon, toplam kükürt (TS), Hardgrove öğütülebilirlik indeksi (HGI) ve kül ergime sıcaklığı ile belirlenir. Yüksek kül ve nem taşıma ve yakma maliyetini artırır; kükürt baca gazı arıtma maliyetine ve çevre limitlerine etki eder; HGI değirmen kapasitesini belirler. Kok kömüründe ayrıca CSR, CRI ve akışkanlık önemlidir. Sözleşmelerde “tipik” ve “ret” (rejection) limitleri ile her parametredeki sapma için fiyat ayarlama formülleri yer alır.
Denizcilik ve gemi tedariki
Antifouling boyalar ve AFS Sözleşmesi (TBT yasağı)
Gemi karinasında yosun, midye ve diğer canlıların tutunmasını önleyen boyalardır; tutunma (fouling) direnci artırıp yakıt tüketimini %10’un üzerinde yükseltebilir. IMO’nun AFS Sözleşmesi 2008’den beri tributilkalay (TBT) gibi organokalay biyositleri, 2023’ten itibaren de sibutrini yasaklamıştır; günümüzde bakır oksit bazlı kendini parlatan (SPC) boyalar ve biyositsiz silikon “fouling release” sistemleri kullanılır. AB’de biyositli boyalar ayrıca Biyosidal Ürünler Tüzüğü (BPR) kapsamında ruhsat gerektirir; gemi AFS sertifikası taşımalıdır.
Gemi yakıtları: VLSFO, HSFO, MGO ve IMO 2020 kükürt sınırı
MARPOL Ek VI’ya göre 1 Ocak 2020’den itibaren gemi yakıtındaki kükürt üst sınırı %3,5’ten %0,5’e indirilmiştir (IMO 2020); Emisyon Kontrol Alanlarında (ECA, ör. Kuzey Avrupa, Kuzey Amerika, 2025’ten itibaren Akdeniz) sınır %0,1’dir. VLSFO (%0,5 S) bugün ana yakıttır; HSFO (380 cSt, %3,5 S) ancak scrubber (egzoz gazı temizleyici) takılı gemilerde kullanılabilir; MGO/MDO (%0,1 S) ECA’larda ve yardımcı makinelerde kullanılır. Yakıt kalitesi ISO 8217’ye göre belirlenir; her teslimatta bunker teslim fişi (BDN) ve MARPOL numunesi alınması zorunludur.
Klas kuruluşu ve klas onaylı malzeme
Gemilerin ve deniz yapılarının tasarım, inşa ve bakımını kurallarına göre denetleyip “klas” veren bağımsız kuruluşlardır; IACS üyeleri arasında DNV, ABS, Lloyd’s Register, Bureau Veritas, ClassNK, RINA, KR, CCS ve Türk Loydu bulunur. Tersanede kullanılacak gemi sacı, profil, boru, kaynak sarfı, boya, halat, zincir ve pompa gibi malzemelerin çoğu klas onaylı üreticiden, klas sörveyörünün tanıklık ettiği testlerle ve klas damgalı sertifikayla (çoğunlukla EN 10204 3.2) gelmelidir. Onaysız malzeme geminin klasını riske atar.
Tekstil, kağıt, ahşap ve diğer malzemeler
Atık kâğıt sınıfları (EN 643, OCC 11, ONP, SOP)
Geri kazanılmış kâğıt ve karton, Avrupa’da EN 643 listesine (ör. 1.04 süpermarket oluklu mukavvası, 1.05 eski oluklu kutular), ABD ve uluslararası ticarette ISRI/ReMA kodlarına göre sınıflandırılır: OCC 11 (eski oluklu kutular, kraft astar içerikli), DLK (çift astarlı kraft kesimleri), ONP (eski gazete), SOP/WL (beyaz ofis kâğıdı). Fiyatı belirleyen başlıca etkenler lif kalitesi ile birlikte nem (genellikle en çok %10–12), istenmeyen malzeme (plastik, metal, ıslak dayanımlı kâğıt; “outthrows” ve “prohibitives”) oranlarıdır. Çin ve diğer ülkelerin ithalat kısıtlamaları nedeniyle temizlik standartları sıkılaşmıştır.
FSC ve PEFC orman sertifikası (CoC)
Ormanların sürdürülebilir yönetildiğini (FM) ve sertifikalı ahşabın tedarik zinciri boyunca karışmadan izlendiğini (Chain of Custody, CoC) belgeleyen iki küresel sistemdir. Kereste, kontrplak, selüloz, kâğıt, karton ve ahşap ambalaj alıcıları, ürünün “FSC %100”, “FSC Mix” veya “PEFC sertifikalı” beyanını ve satıcının geçerli CoC sertifika kodunu (ör. FSC-C123456) faturada görmelidir; kod FSC ve PEFC veritabanlarından doğrulanabilir. Sertifikalar EUDR uyumu için tek başına yeterli değildir ama parsel düzeyinde izlenebilirlik verisine destek olur.
Gramaj (g/m², GSM)
Kâğıt, karton, kumaş, nonwoven ve filmlerde bir metrekarenin gram cinsinden ağırlığıdır (ISO 536, ISO 3801). Kâğıtta tipik değerler: gazete kâğıdı 40–48, ofis kâğıdı 70–80, kraftliner ve fluting 100–440 g/m²; kumaşta tişört örmesi 140–200, kot 300–450 g/m²; nonwoven’da maske meltblown katmanı 20–25 g/m². Gramaj fiyatı ve dayanımı doğrudan etkiler, ancak tek başına yeterli değildir: kartonda patlama (Mullen), halka ezilme (RCT) ve kenar ezilme (ECT), kumaşta kopma ve boncuklanma dayanımı da şartnamede yer almalıdır.
İplik numarası (Ne, Nm, tex, dtex, denye)
İpliğin inceliğini gösteren ölçülerdir ve iki sisteme ayrılır. Dolaylı sistemlerde sayı büyüdükçe iplik incelir: pamukta Ne (1 libredeki 840 yardalık çile sayısı; Ne 30 genel tişört ipliği), yünde Nm (1 gramdaki metre). Doğrudan sistemlerde sayı büyüdükçe iplik kalınlaşır: tex (1.000 m’nin gram ağırlığı), dtex (10.000 m) ve sentetik filamentte denye (9.000 m; ör. 150D/48F polyester DTY, 48 filamentli 150 denye). Ayrıca büküm sayısı, kopma mukavemeti ve düzgünsüzlük (Uster CV%) kaliteyi belirler.