Piyasa ve fiyatlama
Fabrikaya teslim maliyeti (landed cost)
Bir hammaddenin üreticinin deposuna gelene kadar oluşan toplam maliyetidir: ürün bedeli + navlun + sigorta + gümrük vergisi ve ek vergiler + liman, terminal ve demuraj masrafları + gümrük müşaviri ücreti + iç taşıma + finansman (akreditif, faiz) + kur farkı. Farklı Incoterm, menşe ve ödeme koşulundaki teklifler ancak landed cost bazına çevrildiğinde doğru karşılaştırılabilir. Örneğin FOB fiyatı düşük olan uzak bir tedarikçi, navlun ve anti-damping vergisiyle yakın bir tedarikçiden daha pahalıya gelebilir.
Fiyat raporlama kuruluşları (Platts, Argus, ICIS, Fastmarkets) PRA
Borsada işlem görmeyen veya fiziki piyasası borsadan farklı olan emtialar için gerçekleşen işlemleri, teklifleri ve piyasa görüşmelerini derleyerek günlük veya haftalık değerlendirme fiyatları yayımlayan bağımsız kuruluşlardır. S&P Global Platts ve Argus petrol, LNG, gübre ve kömürde; ICIS ve Chemorbis petrokimya ve plastiklerde; Fastmarkets (Metal Bulletin) metal, cevher ve kâğıtta; CRU çelik ve alüminyumda referans kabul edilir. Fiyatları formül fiyatlı sözleşmelerde endeks olarak kullanılır ve IOSCO ilkelerine göre denetlenir.
Fiyat riskinden korunma (hedging)
Fiziki alım-satımda ortaya çıkan fiyat riskini, vadeli işlem (futures), forward, opsiyon veya swap gibi türev araçlarla ters pozisyon alarak dengeleme yöntemidir. Örneğin üç ay sonra bakır teslim alacak bir kablo üreticisi bugünden LME’de bakır vadeli alarak fiyat artışına karşı korunur; sabit fiyatlı satış yapan bir tüccar ise vadeli satış yapar. Döviz riski için de aynı mantıkla forward kur sözleşmeleri kullanılır. Hedging spekülasyon değildir; amaç kâr değil marjın korunmasıdır, ancak teminat (marj) yönetimi ve baz riski dikkate alınmalıdır.
Formül fiyat (endekse bağlı fiyatlama)
Fiyatın sabit bir rakam yerine bir piyasa endeksine bağlanarak belirlendiği yöntemdir: örneğin “LME bakır sevk ayı ortalaması + 85 USD/ton prim”, “Platts Dated Brent + 2,5 USD/varil” veya “ICIS PP homopolimer CFR Türkiye aylık ortalaması – %1”. Fiyatlama dönemi (konşimento ayı, varış ayı, QP – quotational period), endeks kaynağı ve ödemede kullanılacak kur sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Uzun dönemli sözleşmelerde her iki tarafı da fiyat dalgalanmasına karşı adil biçimde korur.
GAFTA ve FOSFA standart sözleşmeleri
GAFTA (Grain and Feed Trade Association) tahıl, bakliyat, yem ve baharat; FOSFA (Federation of Oils, Seeds and Fats Associations) ise yağlı tohum, bitkisel yağ ve hayvansal yağ ticareti için Londra merkezli standart sözleşme formları, numune alma ve analiz kuralları ile tahkim sistemi sunan birliklerdir. Dünya tahıl ve bitkisel yağ ticaretinin büyük bölümü GAFTA 100, GAFTA 64, FOSFA 54 gibi formlara atıfla yapılır. Bu formlar kalite tespiti, geç sevkiyat, temerrüt ve tahkim konularını önceden düzenlediği için müzakere süresini ve hukuki riski azaltır.
Kesin teklif ve gösterge (indikatif) fiyat
Gösterge fiyat, piyasa seviyesini anlatan ve satıcıyı bağlamayan bir fiyattır; ilanlardaki fiyat aralıkları genellikle bu niteliktedir. Kesin teklif ise belirli bir miktar, kalite, teslim ve ödeme koşulu için belirli bir süre (ör. “24 saat geçerli”, “subject to prior sale” şartsız) geçerli olan, alıcı kabul ettiği anda sözleşmeyi kuran bağlayıcı tekliftir. Hammadde piyasası hızla değiştiğinden kesin tekliflerin süresi genellikle kısadır ve “stok durumuna tabi” gibi çekincelerin olup olmadığına dikkat edilmelidir.
Kontango ve backwardation (vade yapısı)
Vadeli fiyatların spot fiyata göre durumunu anlatan terimlerdir. Kontangoda ileri vadeli fiyatlar spottan yüksektir; bu genellikle bol arz ve stok tutma maliyetini (depolama, finansman, sigorta) yansıtır ve stok tutup ileriye satmayı cazip kılar. Backwardation’da spot fiyat vadelilerden yüksektir; bu, malın hemen bulunmasının zor olduğu sıkı bir piyasaya işaret eder ve alıcıları hızlı teminine zorlar. Eğrinin şekli, hammaddede stok politikası ve sözleşme zamanlaması için önemli bir sinyaldir.
Londra Metal Borsası (LME) ve emtia borsaları
Bakır, alüminyum, çinko, nikel, kurşun, kalay ve kobalt gibi demir dışı metallerin küresel referans fiyatlarının oluştuğu borsadır; resmi kapanış (official price) ve aylık ortalamalar fiziki sözleşmelerde endeks olarak kullanılır. Fiziki alıcı, LME fiyatına ek olarak menşe, kalite ve teslim yerine göre değişen bir prim öder (ör. Rotterdam alüminyum primi). Diğer önemli borsalar: CME/COMEX (bakır, altın), ICE (Brent, kakao, kahve, şeker, pamuk), CBOT (soya, mısır, buğday), SHFE (Şanghay metalleri), DCE ve ZCE (Çin plastik, demir cevheri ve tarım vadelileri) ile Bursa Malaysia (palm yağı).
Minimum sipariş miktarı (MOQ)
Tedarikçinin kabul ettiği en küçük sipariş miktarıdır. Hammaddede MOQ çoğunlukla bir konteyner (ör. 20–25 ton granül, bir 40’HC), bir üretim partisi veya bir tır yükü ile belirlenir; dökme yüklerde ise gemi parseli (ör. 5.000 ton) olabilir. MOQ altındaki talepler daha yüksek birim fiyatla, stoktan veya distribütörler aracılığıyla karşılanır. Platformda büyük işlemler deal room’a, küçük miktarlar ise tedarikçiyle doğrudan iletişime yönlendirilir.
Teklif geçerlilik süresi ve fiyat revizyonu
Bir teklifin değiştirilmeden kabul edilebileceği süredir; volatil hammaddelerde birkaç saatten birkaç güne kadar kısa tutulur. Uzun teslim süreli veya dönemsel sözleşmelerde fiyat revizyon (eskalasyon) maddeleri kullanılır: hammadde endeksi, enerji maliyeti, navlun veya kur belirli bir eşiğin üzerinde değişirse fiyat formüle göre güncellenir. Bu maddeler, sabit fiyatlı sözleşmelerin piyasa sert hareket ettiğinde iptal veya temerrütle sonuçlanmasını önler.
Teklif talebi / alım talebi (RFQ)
Alıcının ihtiyaç duyduğu malzemeyi, şartnameyi, miktarı, teslim yerini, Incoterm’i, ödeme şeklini ve istenen teslim tarihini belirterek tedarikçilerden fiyat teklifi istediği belgedir. İyi hazırlanmış bir RFQ; kabul edilebilir kalite aralığını, gerekli belgeleri (COA, TDS, sertifikalar), ambalajı ve teklif geçerlilik süresini içerir, böylece gelen teklifler karşılaştırılabilir olur. Pazaryerinde yayımlanan alım talepleri ilgili kategorideki doğrulanmış tedarikçilere iletilir.