Kalite güvencesi rehberi: şartname, numune, analiz ve gözetim
Hammadde anlaşmazlıklarının çoğu kaliteyle ilgilidir: şartname belirsiz yazılmış, numune temsili alınmamış ya da hangi analizin geçerli olacağı kararlaştırılmamıştır. Bu rehber, TDS ve COA farkından numune alma, bağımsız gözetim ve hakem analizine, lot izlenebilirliğinden raf ömrü ve sektör sertifikalarına kadar kaliteyi sözleşmede güvenceye almanın yollarını anlatır.
Güncelleme: 11 Ekim 2026
Bu rehberde
- Teknik veri sayfası (TDS)
- Analiz sertifikası (COA)
- Numune alma (temsili numune)
- Sevk öncesi gözetim (bağımsız inspeksiyon) (PSI)
- Hakem (umpire) analizi
- Parti / lot numarası
- Raf ömrü, yeniden test tarihi ve depolama koşulları
- ISO 9001 kalite yönetim sistemi ve diğer ISO sertifikaları
- Helal ve koşer sertifikası
- Yem güvenliği sertifikaları (GMP+, FAMI-QS, FSSC 22000)
- Mikotoksinler ve aflatoksin limitleri
- Kuru madde esası, ham protein ve nem
Teknik veri sayfası (TDS)
Ürünün tipik fiziksel ve kimyasal özelliklerini, test yöntemlerini, kullanım alanlarını, işleme koşullarını ve depolama önerilerini gösteren tanıtım belgesidir. Örneğin bir plastik granülde MFI, yoğunluk, çekme dayanımı, darbe dayanımı ve önerilen erime sıcaklığı yer alır. Değerler “tipik” olduğundan garanti niteliği taşımaz; sözleşmede bağlayıcı olacak değerler ayrıca şartname olarak yazılmalı ve her parti COA ile doğrulanmalıdır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Analiz sertifikası (COA)
Üreticinin veya bağımsız bir laboratuvarın, belirli bir parti (lot) için yapılan testlerin sonuçlarını şartname sınırlarıyla birlikte gösterdiği belgedir. Ürün adı, lot numarası, üretim tarihi, test metodu (ör. ASTM, ISO), ölçülen değer ve kabul aralığı yer alır. TDS ürünün tipik özelliklerini, COA ise teslim edilen partinin gerçek değerlerini gösterir. Akreditifli işlemlerde COA’nın akreditifte istenen düzenleyici ve içerikle verilmesi gerekir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Numune alma (temsili numune)
Bir partinin tamamını temsil edecek şekilde, standart yöntemlere (ör. tahılda ISO 24333, cevherde ISO 3082, sıvılarda ASTM D4057) göre numune alınmasıdır. Dökme yükte yükleme sırasında belirli aralıklarla alınan alt numuneler birleştirilip bölünür ve genellikle üç veya dört eş numune mühürlenir: biri satıcıya, biri alıcıya, biri hakem analizi için saklanır. Ön teklif aşamasında ise küçük “tip numuneler” ile ürün uygunluğu test edilir; tip numune ile sevkiyat kalitesinin aynı olacağı sözleşmede taahhüt edilmelidir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Sevk öncesi gözetim (bağımsız inspeksiyon) (PSI)
SGS, Bureau Veritas, Intertek, Cotecna, CCIC veya ALS gibi bağımsız bir gözetim şirketinin, mal yüklenmeden önce kalite, miktar, ambalaj ve işaretleri kontrol edip numune alması ve rapor düzenlemesidir. Analiz yükleme limanında yapıldıysa “final at load port”, varışta yapıldıysa “final at discharge” esası sözleşmede belirtilmelidir. Bazı ülkeler (ör. bazı Afrika ve Orta Doğu ülkeleri) ithalatta uygunluk belgesi (CoC) programları gereği gözetimi zorunlu tutar. Yeni tedarikçilerle çalışırken en etkili güvencelerden biridir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Hakem (umpire) analizi
Satıcının ve alıcının analiz sonuçları sözleşmede belirtilen farkı (spliting limit) aştığında, saklanan mühürlü numunenin tarafların önceden kabul ettiği bağımsız bir laboratuvarda analiz edilmesidir. Cevher ve konsantre ticaretinde yaygındır; umpire sonucu çoğunlukla bağlayıcıdır veya iki sonuçtan umpire’a yakın olanla ortalaması alınır. Maliyeti genellikle sonucu umpire’dan uzak olan taraf öder.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Parti / lot numarası
Aynı koşullarda, aynı hammaddelerle ve aynı zaman aralığında üretilmiş ürün miktarını tanımlayan benzersiz koddur. Ambalajlarda, COA’da ve çeki listesinde yer alır; şikâyet veya geri çağırma durumunda hangi ürünlerin etkilendiğini bulmayı sağlar. Kimya, ilaç, gıda ve yem sektörlerinde lot bazlı izlenebilirlik yasal zorunluluktur; plastik ve metallerde de kalite tutarlılığı için tek lottan sevkiyat (single lot) istenebilir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Raf ömrü, yeniden test tarihi ve depolama koşulları
Bir hammaddenin, önerilen koşullarda saklandığında şartname değerlerini koruduğu süredir. Vitaminler, enzimler, peroksitler, monomerler, reaktif kimyasallar ve bazı yağlar zamanla bozulur; bu ürünlerde üretim tarihi, son kullanma veya yeniden test (retest) tarihi COA ve etikette yer almalıdır. Depolama koşulları (sıcaklık aralığı, nem, ışık, inert gaz altında saklama, kapalı ambalaj) SDS’nin 7. bölümünde verilir. Satın alımlarda “teslimde kalan raf ömrünün en az %75’i” gibi bir şart koymak, eski stok satışına karşı yaygın bir korumadır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
ISO 9001 kalite yönetim sistemi ve diğer ISO sertifikaları
ISO 9001, bir firmanın süreçlerini tanımlayıp kontrol altında tuttuğunu ve sürekli iyileştirdiğini gösteren, akredite belgelendirme kuruluşlarınca denetlenen uluslararası kalite yönetim standardıdır; ürünün kendisini değil sistemi belgeler. Hammadde tedarikinde sık istenen diğer belgeler: ISO 14001 (çevre), ISO 45001 (iş sağlığı ve güvenliği), ISO 50001 (enerji), ISO 22000/FSSC 22000 (gıda güvenliği), IATF 16949 (otomotiv) ve ISO/IEC 17025 (laboratuvar yeterliliği). Sertifikanın geçerliliği belgelendirme kuruluşunun veya IAF CertSearch’ün veritabanından doğrulanmalıdır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Helal ve koşer sertifikası
Gıda, yem, kozmetik ve ilaç hammaddelerinin (jelatin, emülgatör, yağ asidi, gliserin, aroma, enzim, vitamin vb.) İslami veya Yahudi beslenme kurallarına uygun üretildiğini gösteren belgelerdir. Helal sertifikası ithalatçı ülkenin tanıdığı kuruluştan alınmalıdır (ör. Endonezya BPJPH, Malezya JAKIM, Körfez ülkelerinde GAC/ESMA, Türkiye’de HAK); koşer sertifikası OU, OK, Star-K gibi kurumlarca verilir. Hayvansal kaynaklı veya hayvansal kaynaklı olabilecek hammaddelerde ve Orta Doğu ile Güneydoğu Asya pazarlarında çoğu zaman satış ön şartıdır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Yem güvenliği sertifikaları (GMP+, FAMI-QS, FSSC 22000)
GMP+ Feed Certification (Hollanda kökenli), yem hammaddesi üretimi, ticareti, depolaması ve taşımasında HACCP temelli güvenlik standardıdır; Avrupa yem zincirinde çoğu zaman tedarikçiden zorunlu olarak istenir ve kara ile deniz taşıyıcılarının da sertifikalı olmasını gerektirir. FAMI-QS, vitamin, amino asit, enzim, premiks ve diğer yem katkı maddeleri üreticilerine özel bir kalite ve güvenlik standardıdır. Gıda tarafında FSSC 22000, BRCGS ve IFS benzer işlev görür. Sertifikaların geçerliliği ve kapsamı (hangi ürün, hangi tesis) çevrimiçi veritabanlarından doğrulanmalıdır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Mikotoksinler ve aflatoksin limitleri
Küflerin tahıl, yağlı tohum, kuruyemiş, baharat ve yemlerde ürettiği zehirli bileşiklerdir: aflatoksin (B1, toplam), okratoksin A, deoksinivalenol (DON), zearalenon, fumonisin ve T-2. Yasal limitler ülkeye ve kullanıma göre çok farklıdır; örneğin AB’de doğrudan tüketilen fındık ve fıstıkta aflatoksin B1 için 2–8 µg/kg sınırı vardır ve sınır aşımı RASFF bildirimiyle sevkiyatın reddine yol açar. Sözleşmede limitler, numune alma yöntemi ve hangi laboratuvarın sonucunun esas alınacağı açıkça belirtilmelidir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Kuru madde esası, ham protein ve nem
Tahıl, yem hammaddesi ve gübrelerde analiz değerleri “olduğu gibi” (as is) veya “kuru madde” (DM) esasına göre verilir. Örneğin %12 nemli bir soya küspesinde %46 protein “as is” değeri, kuru maddede yaklaşık %52,3’e karşılık gelir; farklı esaslı teklifler doğrudan karşılaştırılamaz. Ham protein, Kjeldahl veya Dumas yöntemiyle bulunan azotun 6,25 ile çarpılmasıyla hesaplanır. Sözleşmelerde nem üst sınırı, protein alt sınırı ve sapmalarda uygulanacak fiyat indirimi/primi (ör. her %1 protein eksikliği için %1,5 indirim) yazılmalıdır.