İhracat ve ithalat belgeleri: eksiksiz belge seti rehberi
Bir hammadde sevkiyatında ödeme, gümrükleme ve teslim alma belgeler üzerinden yürür; tek bir eksik veya hatalı belge malın limanda beklemesine, akreditif rezervine ya da cezaya yol açabilir. Bu rehber, tekliften teslimata kadar hangi belgenin kim tarafından, ne zaman ve hangi bilgilerle düzenlenmesi gerektiğini sırasıyla anlatır.
Güncelleme: 11 Ekim 2026
Bu rehberde
- Proforma fatura (PI)
- Satın alma siparişi (PO)
- Ticari fatura (ihracat faturası) (CI)
- Çeki listesi (packing list) (P/L)
- Konşimento (B/L) (B/L)
- Telex release ve seaway bill
- Menşe şahadetnamesi ve tercihli menşe belgeleri (EUR.1, A.TR, Form A) (C/O)
- Analiz sertifikası (COA)
- Güvenlik bilgi formu (SDS / MSDS)
- EN 10204 malzeme muayene belgesi (2.2, 3.1, 3.2)
- Bitki sağlık sertifikası ve veteriner sağlık sertifikası
- İhracat (gümrük) beyannamesi
Proforma fatura (PI)
Satıcının sevkiyattan önce düzenlediği; ürün, miktar, birim fiyat, Incoterm, ödeme şekli, teslim süresi ve banka bilgilerini içeren ön faturadır. Alıcı bu belgeyle akreditif açar, avans öder, ithalat lisansı veya döviz tahsisi için başvurur. Muhasebe açısından satış faturası değildir; alıcının imzası ile onaylandığında basit işlemlerde sözleşme yerine de geçebilir, ancak büyük tutarlarda ayrıntılı bir satış sözleşmesi önerilir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Satın alma siparişi (PO)
Alıcının satıcıya gönderdiği ve ürün, şartname, miktar, fiyat, teslim tarihi, teslim şekli ve ödeme koşullarını belirten resmi sipariş belgesidir. Satıcı siparişi yazılı olarak teyit ettiğinde (order confirmation) taraflar arasında bağlayıcı bir sözleşme oluşur. PO numarası; faturada, irsaliyede ve sevk belgelerinde referans olarak kullanılır ve mutabakatı kolaylaştırır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Ticari fatura (ihracat faturası) (CI)
Satıcının sevkiyat sonrası düzenlediği, malın tanımı, HS kodu, miktarı, birim ve toplam fiyatı, Incoterm’i, ödeme şekli, menşei ve alıcı-satıcı bilgilerini içeren nihai satış belgesidir. Gümrük kıymetinin, vergilerin ve akreditif ödemesinin temel belgesidir; akreditifte mal tanımı akreditif metniyle birebir aynı olmalıdır. Proforma faturadan farklı olarak gerçek satışı ve tahsil edilecek tutarı gösterir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Çeki listesi (packing list) (P/L)
Sevkiyatın her bir kabının (torba, palet, varil, bobin, konteyner) içeriğini, adedini, net ve brüt ağırlığını, ölçülerini, lot/parti numaralarını ve konteyner-mühür numaralarını gösteren belgedir. Fiyat bilgisi içermez. Gümrük muayenesi, depoya kabul, hasar ve eksik tespiti ile akreditif belge setinde kullanılır; ağırlıkların fatura ve konşimentoyla tutarlı olması gerekir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Konşimento (B/L) (B/L)
Taşıyıcının malı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren, deniz taşımasının en önemli belgesidir. Üç işlevi vardır: yükün alındığına dair makbuz, taşıma sözleşmesinin kanıtı ve emre yazılı olduğunda mülkiyeti temsil eden kıymetli evrak. Orijinal nüshalardan birini ibraz eden kişi malı teslim alabildiği için akreditif ve vesaik mukabili işlemlerin temelidir. “Clean on board” konşimento, malın gemiye hasarsız yüklendiğini gösterir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Telex release ve seaway bill
Orijinal konşimentonun alıcıya fiziksel olarak ulaşmasını beklemeden malın varış limanında teslim edilmesini sağlayan yöntemlerdir. Telex release’te orijinal konşimento yükleme limanında taşıyıcıya iade edilir ve taşıyıcı varıştaki acenteye malı teslim etme talimatı verir. Seaway bill ise kıymetli evrak niteliği taşımayan, yalnızca adı yazılı alıcıya teslim edilen bir taşıma belgesidir. Hızlıdır, ancak satıcı mal üzerindeki kontrolünü kaybettiği için ödeme önceden güvence altına alınmalıdır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Menşe şahadetnamesi ve tercihli menşe belgeleri (EUR.1, A.TR, Form A) (C/O)
Malın hangi ülkede üretildiğini (elde edildiğini) gösteren belgedir ve genellikle ticaret odaları tarafından onaylanır. Tercihsiz menşe belgesi, anti-damping, kota ve ithalat yasakları için; tercihli menşe belgeleri ise serbest ticaret anlaşmalarında indirimli veya sıfır gümrük vergisi için kullanılır: AB–Türkiye sanayi ürünlerinde A.TR dolaşım belgesi, menşe kuralları sağlandığında EUR.1 veya fatura beyanı, ASEAN’da Form D, Çin anlaşmalarında Form E gibi. Menşe kuralları ürüne göre değişir ve sahte belge ciddi vergi farkı ve cezaya yol açar.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Analiz sertifikası (COA)
Üreticinin veya bağımsız bir laboratuvarın, belirli bir parti (lot) için yapılan testlerin sonuçlarını şartname sınırlarıyla birlikte gösterdiği belgedir. Ürün adı, lot numarası, üretim tarihi, test metodu (ör. ASTM, ISO), ölçülen değer ve kabul aralığı yer alır. TDS ürünün tipik özelliklerini, COA ise teslim edilen partinin gerçek değerlerini gösterir. Akreditifli işlemlerde COA’nın akreditifte istenen düzenleyici ve içerikle verilmesi gerekir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Güvenlik bilgi formu (SDS / MSDS)
Kimyasal maddenin tehlikelerini, güvenli kullanım, depolama, taşıma, kişisel koruyucu donanım, ilk yardım, yangınla mücadele, kaza sonucu dökülme ve bertaraf bilgilerini 16 standart bölümde veren belgedir (GHS yapısı). AB’de REACH, Türkiye’de SEA Yönetmeliği kapsamında tehlikeli maddeler için zorunludur ve alıcının dilinde verilmelidir. Taşımacılar ve gümrük, tehlikeli madde sınıflandırması (UN numarası) için SDS’nin 14. bölümünü esas alır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
EN 10204 malzeme muayene belgesi (2.2, 3.1, 3.2)
Metal ürünler (sac, boru, profil, döküm, dövme) için muayene belgelerinin türlerini tanımlayan Avrupa standardıdır ve dünya çapında “mill test certificate (MTC)” adıyla kullanılır. Tip 2.2, üreticinin genel (partiye özgü olmayan) test sonuçlarını; Tip 3.1, teslim edilen partiye özgü kimyasal analiz ve mekanik test sonuçlarını üreticinin bağımsız muayene yetkilisinin onayıyla; Tip 3.2 ise ayrıca alıcının veya klas kuruluşu gibi bağımsız bir muayene kuruluşunun tanığında yapılan testleri içerir. Basınçlı kaplar, gemi inşası ve enerji projelerinde genellikle 3.1 veya 3.2 istenir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Bitki sağlık sertifikası ve veteriner sağlık sertifikası
Bitkisel ürünlerin (tahıl, bakliyat, tohum, kereste, ahşap palet) ihracatçı ülkenin resmî bitki koruma örgütünce muayene edilerek zararlı organizmalardan ari olduğunu ve alıcı ülkenin şartlarını karşıladığını gösteren belge IPPC standartlarına göre düzenlenir. Hayvansal ürünlerde (et, süt tozu, balık unu, jelatin) ise resmî veteriner sağlık sertifikası istenir. Ahşap ambalajlar ISPM 15’e göre ısıl işlem görüp damgalanmalıdır. Belge eksikliği veya uyumsuzluğu, gümrükte bekleme, imha veya geri gönderme ile sonuçlanır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
İhracat (gümrük) beyannamesi
Malın ülkeden yasal olarak çıkışı için ihracatçı veya gümrük müşaviri tarafından gümrük idaresine verilen elektronik beyandır; malın tanımı, HS kodu, miktarı, değeri, alıcısı ve varış ülkesini içerir. Kapanmış ihracat beyannamesi KDV istisnası, ihracat teşvikleri ve döviz mevzuatı açısından ihracatın resmî kanıtıdır. EXW satışlarda bu yükümlülük yabancı alıcıya düştüğü için uygulamada sorun yaşanır; bu yüzden FCA genellikle daha uygundur.