İthalat ve gümrük rehberi: GTİP, vergiler ve maliyet hesabı
Hammadde ithalatının gerçek maliyeti, ürün fiyatına eklenen vergiler, ek vergiler ve gümrük masraflarıyla belirlenir. Doğru sınıflandırma ve doğru rejim seçimi (dahilde işleme, antrepo, tercihli menşe) ciddi tasarruf sağlar; yanlış beyan ise geriye dönük vergi ve cezaya yol açar. Bu rehber, sınıflandırmadan maliyet hesabına ve yaptırım kontrolüne kadar ithalat sürecinin temel kavramlarını açıklar.
Güncelleme: 11 Ekim 2026
Bu rehberde
- HS kodu (Armonize Sistem) ve GTİP
- Gümrük kıymeti (işlem değeri yöntemi)
- Gümrük vergisi (ithalat vergisi)
- KDV (katma değer vergisi) – ithalat ve ihracatta
- Anti-damping vergisi ve telafi edici vergi (AD)
- Menşe şahadetnamesi ve tercihli menşe belgeleri (EUR.1, A.TR, Form A) (C/O)
- Dahilde işleme rejimi (DİR)
- Antrepo (gümrüklü depo)
- Gümrük müşaviri (gümrük komisyoncusu)
- Fabrikaya teslim maliyeti (landed cost)
- Yaptırım ve ihracat kontrol taraması
- Çift kullanımlı mallar ve ihracat kontrolü
- Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM / CBAM)
HS kodu (Armonize Sistem) ve GTİP
Dünya Gümrük Örgütü’nün (WCO) yaklaşık 200 ülkede kullanılan mal sınıflandırma sistemidir. İlk 6 hane tüm dünyada aynıdır (ör. 3902.10 polipropilen); ülkeler buna kendi alt kırılımlarını ekler: Türkiye’de 12 haneli GTİP, AB’de 8 haneli KN ve 10 haneli TARIC. Doğru kod; gümrük vergisi oranını, ithalat izinlerini, anti-damping önlemlerini, tercihli menşe kurallarını ve dış ticaret istatistiklerini belirler. Yanlış sınıflandırma geriye dönük vergi ve cezaya yol açabilir; emin olunamayan durumlarda bağlayıcı tarife bilgisi (BTB/BTI) alınabilir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Gümrük kıymeti (işlem değeri yöntemi)
Gümrük vergisinin hesaplandığı değerdir ve DTÖ Gümrük Kıymeti Anlaşması’na göre öncelikle fiilen ödenen veya ödenecek fiyat (işlem değeri) esas alınır. Çoğu ülkede (AB, Türkiye) navlun ve sigorta varış noktasına kadar kıymete eklenir (CIF esası); ABD gibi bazı ülkeler FOB esası kullanır. Komisyonlar, lisans bedelleri ve alıcının sağladığı kalıp gibi unsurlar da eklenebilir. İlişkili taraflar arası düşük faturalama tespit edilirse gümrük başka yöntemlerle kıymet belirler ve ceza uygular.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Gümrük vergisi (ithalat vergisi)
İthal edilen malın gümrük kıymeti üzerinden HS koduna ve menşe ülkeye göre alınan vergidir. Çoğunlukla değer üzerinden yüzde (ad valorem) olarak, bazen miktar başına (ör. EUR/ton) uygulanır. Oran; DTÖ’ye bildirilen genel oranla (MFN), serbest ticaret anlaşmalarıyla (sıfır veya indirimli oran), ek mali yükümlülükler, ilave gümrük vergileri veya anti-damping önlemleriyle değişebilir. Hammadde maliyet hesabında navlun ve sigorta dahil (CIF) değer üzerinden hesaplanır ve ardından KDV matrahına eklenir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
KDV (katma değer vergisi) – ithalat ve ihracatta
Tüketim üzerinden alınan vergidir. İhracat çoğu ülkede KDV’den istisnadır (sıfır oranlı); ihracatçı yüklendiği KDV’yi iade alabilir. İthalatta KDV, gümrük kıymeti + gümrük vergisi + diğer vergiler toplamı üzerinden gümrükte tahsil edilir ve ithalatçı mükellefse genellikle indirim konusu yapılabilir; bu nedenle nakit akışı etkisi önemlidir. AB içi ticarette KDV kayıtlı firmalar arasında “ters ibraz (reverse charge)” uygulanır. Türkiye’de genel oran %20, birçok hammadde için indirimli oranlar bulunabilir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Anti-damping vergisi ve telafi edici vergi (AD)
Bir ülkenin, ihracatçı ülkede iç piyasa fiyatının altında (damping) veya devlet sübvansiyonuyla satılan ve yerli üreticiye zarar veren ithalata karşı uyguladığı ek vergidir. Soruşturma sonucu belirli menşe ülkeler ve hatta tek tek firmalar için farklı oranlar belirlenir; çelik, alüminyum, PET, PVC, kimyasallar ve elyaf gibi hammaddelerde çok yaygındır. Oranlar %100’ü aşabilir; bu nedenle ithalat planlamasında ürünün HS kodu ve menşei için yürürlükteki önlemler mutlaka kontrol edilmeli, menşe yanıltması (transshipment) ağır yaptırımlara yol açar.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Menşe şahadetnamesi ve tercihli menşe belgeleri (EUR.1, A.TR, Form A) (C/O)
Malın hangi ülkede üretildiğini (elde edildiğini) gösteren belgedir ve genellikle ticaret odaları tarafından onaylanır. Tercihsiz menşe belgesi, anti-damping, kota ve ithalat yasakları için; tercihli menşe belgeleri ise serbest ticaret anlaşmalarında indirimli veya sıfır gümrük vergisi için kullanılır: AB–Türkiye sanayi ürünlerinde A.TR dolaşım belgesi, menşe kuralları sağlandığında EUR.1 veya fatura beyanı, ASEAN’da Form D, Çin anlaşmalarında Form E gibi. Menşe kuralları ürüne göre değişir ve sahte belge ciddi vergi farkı ve cezaya yol açar.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Dahilde işleme rejimi (DİR)
İhraç edilecek ürünlerin üretiminde kullanılacak hammaddelerin gümrük vergisi, anti-damping vergisi ve KDV ödenmeden (veya teminat karşılığı) ithal edilmesini sağlayan gümrük rejimidir. Türkiye’de Dahilde İşleme İzin Belgesi ile, AB’de aktif işleme izniyle uygulanır; belirli süre içinde ihracat taahhüdünün kapatılması gerekir. Dünya fiyatından hammadde temin eden ihracatçı üreticiler için önemli bir maliyet avantajıdır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Antrepo (gümrüklü depo)
İthal edilen malın gümrük vergileri ödenmeden, gümrük denetimi altında süresiz veya uzun süre depolanabildiği yerdir. Mal antrepodayken başka bir ülkeye yeniden satılabilir (transit ticaret), parça parça serbest dolaşıma sokulabilir veya numune alınabilir; vergiler yalnızca piyasaya çekilen miktar için ödenir. Hammadde dağıtıcıları, stok tutarken nakit akışını korumak ve hızlı teslim yapmak için antrepoları yaygın olarak kullanır.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Gümrük müşaviri (gümrük komisyoncusu)
İthalatçı veya ihracatçı adına gümrük beyannamesini hazırlayan, malın sınıflandırmasını (HS/GTİP), kıymetini ve menşeini beyan eden, vergileri hesaplayan ve gümrük idaresiyle işlemleri yürüten lisanslı uzmandır. Türkiye’de gümrük müşavirleri Ticaret Bakanlığı’ndan yetki belgesi alır ve beyanların doğruluğundan firmayla birlikte sorumludur. İyi bir müşavir; dahilde işleme, antrepo, tercihli menşe ve anti-damping gibi konularda maliyet tasarrufu sağlar.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Fabrikaya teslim maliyeti (landed cost)
Bir hammaddenin üreticinin deposuna gelene kadar oluşan toplam maliyetidir: ürün bedeli + navlun + sigorta + gümrük vergisi ve ek vergiler + liman, terminal ve demuraj masrafları + gümrük müşaviri ücreti + iç taşıma + finansman (akreditif, faiz) + kur farkı. Farklı Incoterm, menşe ve ödeme koşulundaki teklifler ancak landed cost bazına çevrildiğinde doğru karşılaştırılabilir. Örneğin FOB fiyatı düşük olan uzak bir tedarikçi, navlun ve anti-damping vergisiyle yakın bir tedarikçiden daha pahalıya gelebilir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Yaptırım ve ihracat kontrol taraması
Alıcı, satıcı, banka, gemi ve nihai kullanıcının BM, AB, ABD (OFAC) ve İngiltere (OFSI) yaptırım listelerinde yer alıp almadığının ve malın yaptırım uygulanan ülkelere veya yasaklı kullanımlara gidip gitmediğinin kontrol edilmesidir. Bankalar yaptırım riski taşıyan işlemlerde ödemeyi durdurabilir; ihlaller ağır para cezası ve hesap kapatmayla sonuçlanır. Yaptırımlar sık değiştiği için tarama her işlemde tekrarlanmalı; gemi adı değişikliği ve AIS kapatma gibi kaçınma işaretlerine dikkat edilmelidir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Çift kullanımlı mallar ve ihracat kontrolü
Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen ürünlerin (bazı özel çelikler, titanyum ve süper alaşımlar, karbon elyaf, nadir toprak elementleri, bazı kimyasallar ve öncül maddeler) ihracatının lisansa bağlanmasıdır. Liste ve kurallar Wassenaar Düzenlemesi, Nükleer Tedarikçiler Grubu, Avustralya Grubu ve Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi temelinde ülkelerce belirlenir (AB 2021/821 Tüzüğü, ABD EAR vb.). Lisanssız ihracat ciddi cezai yaptırım doğurur; satıcı nihai kullanıcı beyanı (end-user certificate) istemelidir.
Sözlükte ayrıntılar ve ilgili terimler →
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM / CBAM)
Avrupa Birliği’nin demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, hidrojen ve elektrik ithalatında ürünlerin üretiminden kaynaklanan gömülü karbon emisyonları için AB ETS fiyatına bağlı bir bedel alınmasını öngören düzenlemesidir. 2023–2025 geçiş döneminde yalnızca raporlama yapılmış, 2026’dan itibaren yetkili beyan sahiplerinin CBAM sertifikası satın alması başlamıştır. AB’ye bu ürünleri satan tedarikçilerin tesis bazında doğrulanmış emisyon verisi sağlaması, rekabetçilik açısından kritik hâle gelmiştir.