Ödeme ve ticaret finansmanı
Akreditif (L/C) L/C
Alıcının bankasının (amir banka), satıcıya, sözleşmede belirlenen belgeleri (konşimento, fatura, analiz sertifikası, menşe şahadetnamesi vb.) süresi içinde ve uygun şekilde ibraz etmesi karşılığında ödeme yapmayı taahhüt ettiği belgeli ödeme yöntemidir. Bankalar malla değil yalnızca belgelerle ilgilenir; bu nedenle akreditif şartları sözleşme ile birebir uyumlu ve uygulanabilir olmalıdır. Büyük tutarlı ve ilk kez çalışılan karşı taraflarla yapılan hammadde işlemlerinde en yaygın güvenli ödeme şeklidir.
Akreditif rezervi (belge uyumsuzluğu)
İbraz edilen belgelerin akreditif şartlarıyla, birbirleriyle veya UCP 600 ile çelişmesidir: yazım farklılıkları, geç sevk veya geç ibraz, eksik ciro, farklı mal tanımı, “clean” olmayan konşimento gibi. Rezervli belgelerde banka ödeme yükümlülüğünden kurtulur ve ödeme alıcının rezervi kabulüne kalır; bu da satıcıyı pazarlıkta zayıf düşürür. Akreditif metnini açılış öncesi taslak üzerinden kontrol etmek ve belgeleri ön incelemeden geçirmek en etkili önlemdir.
Alacak (ticari kredi) sigortası
Satıcının vadeli satışlardan doğan alacaklarını, alıcının iflası veya uzun süreli ödememesi (ticari risk) ve savaş, transfer yasağı gibi politik risklere karşı sigortalatmasıdır. Sigorta şirketi her alıcı için bir kredi limiti belirler; zarar hâlinde alacağın genellikle %85–95’i tazmin edilir. Türkiye’de Türk Eximbank ve özel sigortacılar, dünyada Allianz Trade, Coface ve Atradius gibi kuruluşlar sağlar. Poliçe, bankalardan daha uygun finansman almayı da kolaylaştırır.
Banka havalesi (T/T – telgrafla transfer) T/T
Ödemenin bankalar arası SWIFT ağı üzerinden doğrudan satıcının hesabına gönderilmesidir. Hammadde ticaretinde “%30 T/T peşin, %70 T/T konşimento kopyası karşılığı” gibi kalıplarla kullanılır. Hızlı ve ucuzdur, fakat banka güvencesi yoktur: peşin ödemede risk alıcıda, sevk sonrası ödemede satıcıdadır. Ödeme yapmadan önce IBAN ve alıcı adını bilinen bir kanaldan teyit etmek, e-posta ile gelen “banka hesabımız değişti” bildirimlerine karşı en önemli korumadır.
Emanet (escrow) hesabı
Alıcının ödediği tutarın, belirlenen koşullar (ör. teslimin teyidi, gözetim raporunun olumlu çıkması) gerçekleşene kadar bağımsız bir üçüncü tarafta (banka, noter veya lisanslı ödeme kuruluşu) bloke tutulduğu yapıdır. Koşul gerçekleşince para satıcıya, gerçekleşmezse alıcıya döner. Akreditife göre daha basit ve ucuzdur; yeni taraflar arasındaki orta büyüklükteki işlemlerde güven açığını kapatır. Escrow sağlayıcısının gerçekten lisanslı ve bağımsız olduğu mutlaka doğrulanmalıdır.
Faktoring ve forfaiting
Vadeli satıştan doğan alacakların vadesinden önce bir finans kuruluşuna devredilerek nakde çevrilmesidir. Faktoring, kısa vadeli ve sürekli fatura alacaklarında kullanılır; rücu hakkı olan veya olmayan (alıcının ödememe riskini faktörün üstlendiği) türleri vardır. Forfaiting ise akreditif, avalli poliçe veya bono gibi banka garantili, genellikle daha büyük ve uzun vadeli tek tek alacakların rücusuz olarak iskonto edilmesidir. Her ikisi de ihracatçının işletme sermayesini rahatlatır.
Kabul karşılığı vesaik (D/A) D/A
Belgeli tahsilin vadeli türüdür: alıcı, belirli vadeli bir poliçeyi (ör. 60 gün) kabul edip imzaladığında belgeleri alır ve malı hemen teslim alabilir; ödemeyi vadede yapar. Satıcının elinde yalnızca kabul edilmiş poliçe kalır, mal üzerindeki kontrolünü kaybeder. Bu nedenle risk açık hesaba yakındır ve genellikle alacak sigortası veya banka avali (poliçeye banka garantisi) ile birlikte kullanılır.
Mal mukabili / açık hesap ödeme O/A
Satıcının malı ve belgeleri doğrudan alıcıya gönderdiği, alıcının ise faturayı vadede (ör. 30–90 gün) ödediği yöntemdir. Alıcı için en avantajlı, satıcı için en riskli ödeme şeklidir; satıcı alacak riskini alacak sigortası, faktoring veya standby akreditif ile yönetir. Uzun süreli ve güvenilir ilişkilerde ve bazı pazarlarda (AB içi ticaret gibi) standart hâle gelmiştir.
Ödeme yönlendirme (IBAN değiştirme) dolandırıcılığı BEC
Saldırganın satıcının veya alıcının e-posta yazışmalarına sızarak ya da benzer bir alan adından yazarak, ödeme zamanı “banka hesabımız değişti” diyerek parayı kendi hesabına yönlendirmesidir. Uluslararası ticarette en çok para kaybettiren dolandırıcılık türlerinden biridir ve gönderilen para çoğu zaman geri alınamaz. Korunma yolları: IBAN değişikliklerini önceden bilinen bir telefon numarasıyla sesli teyit etmek, hesap değişikliğini platform içinde iki aşamalı doğrulamaya bağlamak, alan adı benzerliklerine dikkat etmek ve büyük ödemeleri küçük bir test transferiyle başlatmak.
Peşin ödeme ve avans/bakiye yapısı
Alıcının bedelin tamamını veya bir kısmını sevkiyattan önce ödemesidir. Yaygın yapı, sözleşme imzasında %10–30 avans ve kalan bakiyenin yükleme sonrası belge kopyaları veya varışta ödenmesidir. Avans satıcının hammadde ve üretim maliyetini finanse eder; alıcı ise avansını korumak için avans teminat mektubu, emanet (escrow) hesabı veya doğrulanmış tedarikçi şartı isteyebilir. Yeni bir tedarikçiye yüksek oranlı peşin ödeme, dolandırıcılık açısından en riskli durumdur.
Standby akreditif (SBLC)
Normal ödeme aracı değil, bir güvence aracıdır: alıcı açık hesap veya vadeli ödemede borcunu ödemezse satıcı, temerrüt beyanı ve basit belgelerle SBLC’yi tazmin ettirir. ISP98 veya UCP 600 kurallarına tabidir ve banka teminat mektubuna benzer şekilde çalışır. Tekrarlayan sevkiyatlarda her parti için ayrı akreditif açma maliyetinden kaçınmak için kullanılır. Dikkat: internette “kiralık SBLC” veya “SBLC monetizasyonu” teklifleri yaygın bir dolandırıcılık türüdür.
SWIFT MT103 (ödeme dekontu)
Uluslararası tek müşteri havalelerinde bankalar arasında gönderilen standart SWIFT mesaj türüdür; gönderen, alıcı, tutar, değer tarihi ve referansları içerir ve satıcıya ödemenin yapıldığını göstermek için paylaşılır. Bankalar 2025’ten itibaren ISO 20022 formatına (pacs.008) geçmektedir. UETR takip numarası ile ödemenin hangi bankada olduğu izlenebilir. Sahte MT103 görüntüleri dolandırıcılıkta sıkça kullanıldığından, malı sevk etmeden önce paranın gerçekten hesaba geçtiği kendi bankanızdan teyit edilmelidir.
Teminat mektubu (kesin teminat / avans teminatı)
Bir bankanın, lehtar talep ettiğinde belirli bir tutarı ödemeyi taahhüt ettiği belgedir. Kesin (performans) teminatı satıcının sözleşmeyi yerine getireceğini, genellikle sözleşme bedelinin %5–10’u oranında güvenceye alır; avans teminatı ise alıcının ödediği peşinatın, mal teslim edilmezse iadesini garanti eder. Uluslararası işlemlerde çoğunlukla ICC’nin URDG 758 kurallarına tabi, “ilk talepte ödemeli” (on-demand) teminatlar kullanılır.
Teyitli akreditif
Amir bankanın ödeme taahhüdüne ek olarak, genellikle satıcının ülkesindeki ikinci bir bankanın (teyit bankası) da ödeme yükümlülüğü üstlendiği akreditiftir. Amir bankanın kredi riski veya alıcı ülkenin transfer/ülke riski yüksek olduğunda satıcıyı korur. Teyit ücreti genellikle risk düzeyine göre yıllık yüzde olarak hesaplanır ve sözleşmede kimin ödeyeceği belirtilmelidir.
UCP 600 (Belgeli Akreditiflere İlişkin Uluslararası Kurallar)
ICC’nin 2007’den beri yürürlükte olan ve dünyadaki akreditiflerin neredeyse tamamına uygulanan kurallar bütünüdür. Bankaların belgeleri inceleme süresini (ibrazı izleyen 5 iş günü), belge uyumluluğu ölçütlerini, “yaklaşık/about” ifadesiyle ±%10 toleransı, dökme mallarda ±%5 miktar toleransını ve ibraz süresini (aksi belirtilmedikçe sevkten itibaren en fazla 21 gün) düzenler. Belgelerin elektronik ibrazı için eUCP eki kullanılır.
Ülke riski ve transfer riski
Alıcı ödemeye istekli ve gücü yetse bile, ülkesindeki ekonomik veya siyasi gelişmeler (döviz kıtlığı, sermaye kontrolü, yaptırımlar, savaş, moratoryum) nedeniyle paranın satıcıya ulaşamaması riskidir. OECD ülke risk sınıflandırması ve kredi derecelendirme notları bu riski ölçmek için kullanılır. Yüksek riskli ülkelere satışta teyitli akreditif, ihracat kredi sigortası ve ödemenin güçlü bir para biriminde yapılması önerilir.
Vadeli (kabul/ertelenmiş ödemeli) akreditif
Uygun belgeler ibraz edildikten sonra ödemenin belirli bir vadede (ör. konşimento tarihinden 90 veya 180 gün sonra) yapıldığı akreditiftir. Alıcıya, malı işleyip satarak ödeme yapma imkânı veren bir finansman sağlar; satıcı ise vadeyi beklemeden alacağını bankaya iskonto ettirerek (forfaiting) erken nakde çevirebilir. Vade faizi ve iskonto maliyeti fiyatlamada dikkate alınmalıdır.
Vesaik mukabili ödeme (D/P – CAD)
Satıcının, malı temsil eden belgeleri (özellikle orijinal konşimentoyu) kendi bankası aracılığıyla alıcının bankasına gönderdiği ve alıcıya ancak ödemeyi yaptığında teslim ettirdiği tahsil yöntemidir; URC 522 kurallarına tabidir. Akreditiften ucuzdur, ancak bankalar ödeme garantisi vermez: alıcı belgeleri almazsa mal varış limanında bekler ve satıcı demuraj, geri taşıma veya düşük fiyatla satma riskiyle karşılaşır. Güvenilir, uzun süreli ilişkilerde uygundur.