Incoterms ve ticari sözleşmeler
Adlandırılmış yer (teslim noktası)
Incoterm kısaltmasından sonra yazılan ve maliyet ile riskin el değiştirdiği yeri belirten şehir, liman, terminal veya tesis adıdır. Yer ne kadar açık yazılırsa (ör. “FCA Gebze, Satıcı deposu, Yeni Mah. 12. Sok. No:4”) uyuşmazlık riski o kadar azalır. Yalnızca ülke adı yazmak veya yeri hiç yazmamak, risk devri ve masraf dağılımında belirsizlik yaratan yaygın bir hatadır.
Belirtilen yerde teslim (Delivered at Place) DAP
Satıcı malı, boşaltılmaya hazır şekilde varış aracında, adlandırılmış varış yerinde alıcının emrine hazır tutar; o noktaya kadar tüm masraf ve riskler satıcıdadır. Boşaltma, ithalat gümrüğü, gümrük vergisi ve KDV alıcıya aittir. Fabrika teslimli yurt içi ve sınır ötesi kamyon satışlarında sık kullanılır; ithalat formalitelerinde gecikme olursa ortaya çıkan bekleme masraflarının kime ait olduğu sözleşmede yazılmalıdır.
Boşaltılmış olarak belirtilen yerde teslim (Delivered at Place Unloaded) DPU
Incoterms 2020 ile eski DAT’ın yerini alan ve satıcının malı varış yerinde araçtan boşaltmakla da yükümlü olduğu tek kuraldır. Satıcı, boşaltma dahil teslim anına kadar tüm risk ve masrafları taşır; ithalat gümrüğü ve vergiler alıcıya aittir. Varış yerinde boşaltma ekipmanı satıcının kontrolünde değilse bu kural risklidir; DAP genellikle daha güvenlidir.
Gemi doğrultusunda teslim (Free Alongside Ship) FAS
Yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasında kullanılır. Satıcı, ihracat gümrüğü yapılmış malı alıcının belirlediği geminin yanına (rıhtıma veya mavnaya) bırakır; risk bu noktada alıcıya geçer, gemiye yükleme ve navlun alıcıya aittir. Tahıl, kereste, hurda ve ağır yük gibi dökme ve proje kargolarında kullanılır; konteyner yükünde FCA tercih edilmelidir.
Gemide teslim (Free On Board) FOB
Hammadde ticaretinde en yaygın teslim şekillerinden biridir ve yalnızca deniz/iç su yolu taşımasında kullanılır. Satıcı, ihracat gümrüğü yapılmış malı yükleme limanında alıcının belirlediği gemiye yükler; mal gemiye yüklendiği anda risk alıcıya geçer. Navlunu ve sigortayı alıcı ayarlar; dökme yüklerde yükleme hızı, stalya ve demuraj koşulları ayrıca kararlaştırılmalıdır. Konteyner yüklerinde FCA daha doğru bir seçimdir.
Gümrük vergileri ödenmiş olarak teslim (Delivered Duty Paid) DDP
Satıcının yükümlülüğü en yüksek olan Incoterm’dir: satıcı malı alıcının ülkesinde, ithalat gümrüğünü yapmış, gümrük vergisi ve diğer ithalat vergilerini ödemiş olarak boşaltmaya hazır teslim eder. Satıcının ithalatçı ülkede vergi kaydı veya yetkili temsilcisi yoksa uygulaması zordur; ithalat KDV’sinin geri alınamaması gibi maliyetler doğabilir. Bu riskler nedeniyle hammadde ticaretinde genellikle DAP + alıcı tarafında gümrükleme tercih edilir.
Incoterms 2020
Milletlerarası Ticaret Odası’nın (ICC) yayımladığı, satıcı ile alıcı arasında teslim noktasını, risk devrini, navlun-sigorta ve gümrük işlemlerinin kime ait olduğunu tanımlayan 11 standart teslim şeklidir. Incoterms fiyatı, ödeme şeklini veya mülkiyet devrini belirlemez; bunlar sözleşmede ayrıca yazılmalıdır. Sözleşmede kural her zaman adlandırılmış bir yer ve sürümle birlikte kullanılmalıdır, örneğin “FOB Mersin Limanı, Incoterms 2020”.
İşyerinde teslim (Ex Works) EXW
Satıcının yükümlülüğü en düşük olan Incoterm’dir: mal, satıcının fabrikasında veya deposunda, araca yüklenmeden alıcının emrine hazır tutulur. Yükleme, ihracat gümrüğü, navlun ve tüm riskler alıcıya aittir. Alıcı yabancıysa ihracat beyannamesini kendisi veremeyeceği için uluslararası satışlarda çoğu zaman FCA daha uygundur.
Mal bedeli ve navlun (Cost and Freight) CFR
Yalnızca deniz/iç su yolu taşımasında kullanılır. Satıcı malı yükleme limanında gemiye yükler ve varış limanına kadar navlunu öder; ancak risk, FOB’daki gibi mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. Bu nedenle deniz yolculuğu sırasında hasar riski alıcıdadır ve alıcının kendi sigortasını yaptırması gerekir. Fiyat “CFR İskenderun” gibi varış limanıyla verilir.
Mal bedeli, sigorta ve navlun (Cost, Insurance and Freight) CIF
CFR’ye ek olarak satıcının, alıcı lehine yük sigortası yaptırdığı deniz taşıması teslim şeklidir. Incoterms 2020’ye göre CIF’te asgari teminat Institute Cargo Clauses (C) düzeyindedir ve sözleşme bedelinin %110’unu karşılamalıdır; daha geniş “all risks” (A) teminatı istenecekse sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Risk yine yükleme limanında gemiye yüklemeyle geçer; satıcı navlun ve sigortayı öder ama yolculuk riskini taşımaz.
Miktar toleransı (± %, “more or less”)
Dökme ve büyük hacimli hammadde sözleşmelerinde teslim edilen miktarın sözleşme miktarından belirli bir oranda (çoğunlukla ±%5 veya ±%10) sapabileceğini kabul eden hükümdür. Sapmanın kimin seçiminde olduğu yazılır: “satıcının opsiyonunda” (MOLSO) veya “armatörün opsiyonunda” (MOLOO). Tolerans içindeki fazla veya eksik miktar genellikle sözleşme fiyatıyla faturalanır; akreditifte de aynı tolerans yer almalıdır, aksi halde UCP 600’e göre yalnızca ±%5 kabul edilir.
Mücbir sebep
Tarafların kontrolü dışında gelişen, öngörülemeyen ve önlenemeyen olaylar (savaş, deprem, salgın, ambargo, liman kapanması gibi) nedeniyle edimin geçici veya kalıcı olarak yerine getirilememesini düzenleyen sözleşme hükmüdür. İyi bir mücbir sebep maddesi, olay listesini, bildirim süresini (çoğunlukla 7–14 gün), belgeleme şeklini (ör. ticaret odası belgesi) ve olay belirli bir süreyi aşarsa sözleşmeden dönme hakkını içerir. Fiyat artışı veya piyasa değişimi genellikle mücbir sebep sayılmaz.
Proforma fatura PI
Satıcının sevkiyattan önce düzenlediği; ürün, miktar, birim fiyat, Incoterm, ödeme şekli, teslim süresi ve banka bilgilerini içeren ön faturadır. Alıcı bu belgeyle akreditif açar, avans öder, ithalat lisansı veya döviz tahsisi için başvurur. Muhasebe açısından satış faturası değildir; alıcının imzası ile onaylandığında basit işlemlerde sözleşme yerine de geçebilir, ancak büyük tutarlarda ayrıntılı bir satış sözleşmesi önerilir.
Satın alma siparişi PO
Alıcının satıcıya gönderdiği ve ürün, şartname, miktar, fiyat, teslim tarihi, teslim şekli ve ödeme koşullarını belirten resmi sipariş belgesidir. Satıcı siparişi yazılı olarak teyit ettiğinde (order confirmation) taraflar arasında bağlayıcı bir sözleşme oluşur. PO numarası; faturada, irsaliyede ve sevk belgelerinde referans olarak kullanılır ve mutabakatı kolaylaştırır.
Satış sözleşmesi
Uluslararası hammadde satışında tarafların hak ve yükümlülüklerini düzenleyen ana belgedir. Ürün tanımı ve şartname, miktar ve tolerans, fiyat ve para birimi, Incoterm ve adlandırılmış yer, sevk dönemi, ödeme şekli, kalite-miktar tespiti (gözetim), sigorta, mücbir sebep, sözleşmeye aykırılık hâlinde yaptırımlar, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yeri yazılmalıdır. Tarafların ülkeleri izin veriyorsa Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) uygulanır; dışlanacaksa açıkça belirtilmelidir.
Spot alım ve dönemsel (term) sözleşme
Spot alım, mevcut piyasa fiyatından tek seferlik ve kısa sürede teslim edilen alımdır; esneklik sağlar ama fiyat ve arz riskine açıktır. Term (dönemsel) sözleşme ise belirli bir dönem boyunca (çeyrek, yıl) düzenli sevkiyatları sabit veya formüle bağlı fiyatla güvence altına alır; tedarik güvenliği sağlar, ancak minimum alım yükümlülüğü (take-or-pay) içerebilir. Üreticiler genellikle ihtiyacın bir kısmını term, kalanını spot alarak riski dengeler.
Tahkim (uluslararası ticari tahkim)
Uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine tarafların seçtiği hakemlerce, gizli ve kesin olarak çözülmesidir. ICC, LCIA, SIAC, İSTAC gibi kurumlar veya hammadde birliklerinin (GAFTA, FOSFA, LME) kendi kuralları kullanılır. Tahkim kararları New York Sözleşmesi sayesinde 170’ten fazla ülkede tanınıp icra edilebilir; bu nedenle farklı ülkelerdeki taraflar için mahkemeye göre genellikle daha etkilidir. Sözleşmede kurum, tahkim yeri, dil ve hakem sayısı açıkça yazılmalıdır.
Taşıma ödenmiş olarak (Carriage Paid To) CPT
Her taşıma türünde kullanılabilen, CFR’nin çok modlu karşılığıdır. Satıcı taşımayı adlandırılmış varış yerine kadar ayarlar ve öder, ancak risk malın ilk taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer. Maliyetin el değiştirdiği yer ile riskin el değiştirdiği yerin farklı olması nedeniyle alıcının taşıma sigortası yaptırması önemlidir. Kara, demiryolu, hava ve konteyner taşımalarında yaygındır.
Taşıma ve sigorta ödenmiş olarak (Carriage and Insurance Paid To) CIP
CPT’ye ek olarak satıcının alıcı lehine taşıma sigortası yaptırdığı, her taşıma türüne uygun teslim şeklidir. Incoterms 2020 ile CIP’te asgari teminat Institute Cargo Clauses (A) yani “tüm riskler” düzeyine yükseltilmiştir (CIF’te ise (C) kalmıştır); sigorta bedeli sözleşme tutarının %110’udur. Risk, malın ilk taşıyıcıya teslimiyle alıcıya geçer.
Taşıyıcıya teslim (Free Carrier) FCA
Satıcı, ihracat gümrüğünü yapmış malı alıcının belirlediği taşıyıcıya adlandırılmış yerde teslim eder. Teslim satıcının tesisindeyse yükleme satıcıya, başka bir yerdeyse (ör. liman terminali) boşaltmaya hazır araç üzerinde teslim edilir. Her taşıma türüne uygundur; Incoterms 2020 ile alıcı, taşıyıcıya satıcıya “yüklendi” kayıtlı konşimento düzenletmesi talimatı verebilir, bu da akreditifli işlemlerde kolaylık sağlar.