A · 12
AB Ormansızlaşma Tüzüğü (EUDR)
Soya, palm yağı, kakao, kahve, sığır, kauçuk ve odun ile bunlardan üretilen ürünlerin (deri, çikolata, mobilya, kâğıt, lastik vb.) AB pazarına girebilmesi için 31 Aralık 2020’den sonra ormansızlaştırılmış arazide üretilmediğinin ve üretim ülkesi mevzuatına uygun olduğunun kanıtlanmasını şart koşan düzenlemedir (2023/1115). İthalatçı veya ihracatçı, üretim parselinin coğrafi koordinatlarını içeren bir durum tespiti (due diligence) beyanı sunar; ülkeler düşük, standart ve yüksek riskli olarak sınıflandırılır. Bu ürünleri AB’ye satan tedarikçiler için parsel düzeyinde izlenebilirlik artık ticari ön koşuldur.
Adlandırılmış yer (teslim noktası)
Incoterm kısaltmasından sonra yazılan ve maliyet ile riskin el değiştirdiği yeri belirten şehir, liman, terminal veya tesis adıdır. Yer ne kadar açık yazılırsa (ör. “FCA Gebze, Satıcı deposu, Yeni Mah. 12. Sok. No:4”) uyuşmazlık riski o kadar azalır. Yalnızca ülke adı yazmak veya yeri hiç yazmamak, risk devri ve masraf dağılımında belirsizlik yaratan yaygın bir hatadır.
Akma dayanımı, çekme dayanımı ve uzama
Çekme testinde (EN ISO 6892-1, ASTM E8) ölçülen temel mekanik özelliklerdir. Akma dayanımı (ReH/Rp0,2, MPa) malzemenin kalıcı şekil değiştirmeye başladığı gerilmedir ve tasarım hesaplarının esasıdır; çekme dayanımı (Rm) kopmadan önce taşıyabildiği en yüksek gerilmedir; uzama (A%) ise kopmaya kadar boy uzamasıdır ve şekillendirilebilirliği gösterir. İnşaat demirinde Rm/ReH oranı ve uzama deprem dayanımı için kritiktir (ör. B500C’de Rm/Re ≥ 1,15).
Akreditif (L/C) L/C
Alıcının bankasının (amir banka), satıcıya, sözleşmede belirlenen belgeleri (konşimento, fatura, analiz sertifikası, menşe şahadetnamesi vb.) süresi içinde ve uygun şekilde ibraz etmesi karşılığında ödeme yapmayı taahhüt ettiği belgeli ödeme yöntemidir. Bankalar malla değil yalnızca belgelerle ilgilenir; bu nedenle akreditif şartları sözleşme ile birebir uyumlu ve uygulanabilir olmalıdır. Büyük tutarlı ve ilk kez çalışılan karşı taraflarla yapılan hammadde işlemlerinde en yaygın güvenli ödeme şeklidir.
Akreditif rezervi (belge uyumsuzluğu)
İbraz edilen belgelerin akreditif şartlarıyla, birbirleriyle veya UCP 600 ile çelişmesidir: yazım farklılıkları, geç sevk veya geç ibraz, eksik ciro, farklı mal tanımı, “clean” olmayan konşimento gibi. Rezervli belgelerde banka ödeme yükümlülüğünden kurtulur ve ödeme alıcının rezervi kabulüne kalır; bu da satıcıyı pazarlıkta zayıf düşürür. Akreditif metnini açılış öncesi taslak üzerinden kontrol etmek ve belgeleri ön incelemeden geçirmek en etkili önlemdir.
Alacak (ticari kredi) sigortası
Satıcının vadeli satışlardan doğan alacaklarını, alıcının iflası veya uzun süreli ödememesi (ticari risk) ve savaş, transfer yasağı gibi politik risklere karşı sigortalatmasıdır. Sigorta şirketi her alıcı için bir kredi limiti belirler; zarar hâlinde alacağın genellikle %85–95’i tazmin edilir. Türkiye’de Türk Eximbank ve özel sigortacılar, dünyada Allianz Trade, Coface ve Atradius gibi kuruluşlar sağlar. Poliçe, bankalardan daha uygun finansman almayı da kolaylaştırır.
Alüminyum alaşım serileri ve temper gösterimi 6063-T5 / 5083-H111
Dövme alüminyum alaşımları dört haneli sisteme göre adlandırılır: 1xxx saf alüminyum (folyo, iletken), 3xxx manganlı (kutu, çatı), 5xxx magnezyumlu ve denize dayanıklı (gemi, tank), 6xxx magnezyum-silisyumlu (profil, 6063/6061), 7xxx çinkolu yüksek dayanımlı (havacılık, 7075). Harften sonraki temper kodu işlem durumunu gösterir: O tavlanmış, H soğuk sertleştirilmiş (H14, H24), T ısıl işlemli (T5 yaşlandırılmış, T6 çözeltiye alma + yapay yaşlandırma). Birincil alüminyum (külçe) LME fiyatı + bölgesel prim ile, yarı mamuller ise üzerine işçilik primiyle fiyatlanır.
Analiz sertifikası (COA)
Üreticinin veya bağımsız bir laboratuvarın, belirli bir parti (lot) için yapılan testlerin sonuçlarını şartname sınırlarıyla birlikte gösterdiği belgedir. Ürün adı, lot numarası, üretim tarihi, test metodu (ör. ASTM, ISO), ölçülen değer ve kabul aralığı yer alır. TDS ürünün tipik özelliklerini, COA ise teslim edilen partinin gerçek değerlerini gösterir. Akreditifli işlemlerde COA’nın akreditifte istenen düzenleyici ve içerikle verilmesi gerekir.
Anti-damping vergisi ve telafi edici vergi AD
Bir ülkenin, ihracatçı ülkede iç piyasa fiyatının altında (damping) veya devlet sübvansiyonuyla satılan ve yerli üreticiye zarar veren ithalata karşı uyguladığı ek vergidir. Soruşturma sonucu belirli menşe ülkeler ve hatta tek tek firmalar için farklı oranlar belirlenir; çelik, alüminyum, PET, PVC, kimyasallar ve elyaf gibi hammaddelerde çok yaygındır. Oranlar %100’ü aşabilir; bu nedenle ithalat planlamasında ürünün HS kodu ve menşei için yürürlükteki önlemler mutlaka kontrol edilmeli, menşe yanıltması (transshipment) ağır yaptırımlara yol açar.
Antifouling boyalar ve AFS Sözleşmesi (TBT yasağı)
Gemi karinasında yosun, midye ve diğer canlıların tutunmasını önleyen boyalardır; tutunma (fouling) direnci artırıp yakıt tüketimini %10’un üzerinde yükseltebilir. IMO’nun AFS Sözleşmesi 2008’den beri tributilkalay (TBT) gibi organokalay biyositleri, 2023’ten itibaren de sibutrini yasaklamıştır; günümüzde bakır oksit bazlı kendini parlatan (SPC) boyalar ve biyositsiz silikon “fouling release” sistemleri kullanılır. AB’de biyositli boyalar ayrıca Biyosidal Ürünler Tüzüğü (BPR) kapsamında ruhsat gerektirir; gemi AFS sertifikası taşımalıdır.
Antrepo (gümrüklü depo)
İthal edilen malın gümrük vergileri ödenmeden, gümrük denetimi altında süresiz veya uzun süre depolanabildiği yerdir. Mal antrepodayken başka bir ülkeye yeniden satılabilir (transit ticaret), parça parça serbest dolaşıma sokulabilir veya numune alınabilir; vergiler yalnızca piyasaya çekilen miktar için ödenir. Hammadde dağıtıcıları, stok tutarken nakit akışını korumak ve hızlı teslim yapmak için antrepoları yaygın olarak kullanır.
Atık kâğıt sınıfları (EN 643, OCC 11, ONP, SOP)
Geri kazanılmış kâğıt ve karton, Avrupa’da EN 643 listesine (ör. 1.04 süpermarket oluklu mukavvası, 1.05 eski oluklu kutular), ABD ve uluslararası ticarette ISRI/ReMA kodlarına göre sınıflandırılır: OCC 11 (eski oluklu kutular, kraft astar içerikli), DLK (çift astarlı kraft kesimleri), ONP (eski gazete), SOP/WL (beyaz ofis kâğıdı). Fiyatı belirleyen başlıca etkenler lif kalitesi ile birlikte nem (genellikle en çok %10–12), istenmeyen malzeme (plastik, metal, ıslak dayanımlı kâğıt; “outthrows” ve “prohibitives”) oranlarıdır. Çin ve diğer ülkelerin ithalat kısıtlamaları nedeniyle temizlik standartları sıkılaşmıştır.