T · 13
Tahkim (uluslararası ticari tahkim)
Uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine tarafların seçtiği hakemlerce, gizli ve kesin olarak çözülmesidir. ICC, LCIA, SIAC, İSTAC gibi kurumlar veya hammadde birliklerinin (GAFTA, FOSFA, LME) kendi kuralları kullanılır. Tahkim kararları New York Sözleşmesi sayesinde 170’ten fazla ülkede tanınıp icra edilebilir; bu nedenle farklı ülkelerdeki taraflar için mahkemeye göre genellikle daha etkilidir. Sözleşmede kurum, tahkim yeri, dil ve hakem sayısı açıkça yazılmalıdır.
Taşıma işleri organizatörü (forwarder)
Gönderici adına taşımayı organize eden aracı firmadır: navlun teklifi alır, gemi veya uçakta yer ayırtır, konteyner, depo ve karayolu bağlantılarını ayarlar, belgeleri hazırlar ve çoğu zaman gümrük müşavirliği hizmetiyle birlikte çalışır. Kendi adına konşimento (House B/L) düzenleyen forwarder’lar NVOCC olarak taşıyıcı sorumluluğu da üstlenir. FIATA üyeliği ve sorumluluk sigortası, güvenilir bir forwarder seçiminde önemli göstergelerdir.
Taşıma ödenmiş olarak (Carriage Paid To) CPT
Her taşıma türünde kullanılabilen, CFR’nin çok modlu karşılığıdır. Satıcı taşımayı adlandırılmış varış yerine kadar ayarlar ve öder, ancak risk malın ilk taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer. Maliyetin el değiştirdiği yer ile riskin el değiştirdiği yerin farklı olması nedeniyle alıcının taşıma sigortası yaptırması önemlidir. Kara, demiryolu, hava ve konteyner taşımalarında yaygındır.
Taşıma ve sigorta ödenmiş olarak (Carriage and Insurance Paid To) CIP
CPT’ye ek olarak satıcının alıcı lehine taşıma sigortası yaptırdığı, her taşıma türüne uygun teslim şeklidir. Incoterms 2020 ile CIP’te asgari teminat Institute Cargo Clauses (A) yani “tüm riskler” düzeyine yükseltilmiştir (CIF’te ise (C) kalmıştır); sigorta bedeli sözleşme tutarının %110’udur. Risk, malın ilk taşıyıcıya teslimiyle alıcıya geçer.
Taşıyıcıya teslim (Free Carrier) FCA
Satıcı, ihracat gümrüğünü yapmış malı alıcının belirlediği taşıyıcıya adlandırılmış yerde teslim eder. Teslim satıcının tesisindeyse yükleme satıcıya, başka bir yerdeyse (ör. liman terminali) boşaltmaya hazır araç üzerinde teslim edilir. Her taşıma türüne uygundur; Incoterms 2020 ile alıcı, taşıyıcıya satıcıya “yüklendi” kayıtlı konşimento düzenletmesi talimatı verebilir, bu da akreditifli işlemlerde kolaylık sağlar.
Tehlikeli madde taşımacılığı (UN numarası, IMDG, ADR, IATA)
Yanıcı, aşındırıcı, zehirli, oksitleyici veya çevreye zararlı maddeler taşıma moduna göre ayrı kurallara tabidir: denizde IMDG Kodu, karayolunda ADR, demiryolunda RID, havada IATA DGR. Her madde dört haneli bir UN numarası (ör. UN1823 kostik soda katı), tehlike sınıfı (1–9) ve ambalaj grubu (I–III) ile tanımlanır; bu bilgiler SDS’nin 14. bölümündedir. UN onaylı ambalaj, sınıf etiketleri, tehlikeli madde beyanı ve eğitimli personel zorunludur; navlun ve sigorta normal yüke göre daha yüksektir ve bazı gemiler/limanlar belirli sınıfları kabul etmez.
Teklif geçerlilik süresi ve fiyat revizyonu
Bir teklifin değiştirilmeden kabul edilebileceği süredir; volatil hammaddelerde birkaç saatten birkaç güne kadar kısa tutulur. Uzun teslim süreli veya dönemsel sözleşmelerde fiyat revizyon (eskalasyon) maddeleri kullanılır: hammadde endeksi, enerji maliyeti, navlun veya kur belirli bir eşiğin üzerinde değişirse fiyat formüle göre güncellenir. Bu maddeler, sabit fiyatlı sözleşmelerin piyasa sert hareket ettiğinde iptal veya temerrütle sonuçlanmasını önler.
Teklif talebi / alım talebi (RFQ)
Alıcının ihtiyaç duyduğu malzemeyi, şartnameyi, miktarı, teslim yerini, Incoterm’i, ödeme şeklini ve istenen teslim tarihini belirterek tedarikçilerden fiyat teklifi istediği belgedir. İyi hazırlanmış bir RFQ; kabul edilebilir kalite aralığını, gerekli belgeleri (COA, TDS, sertifikalar), ambalajı ve teklif geçerlilik süresini içerir, böylece gelen teklifler karşılaştırılabilir olur. Pazaryerinde yayımlanan alım talepleri ilgili kategorideki doğrulanmış tedarikçilere iletilir.
Teknik veri sayfası (TDS)
Ürünün tipik fiziksel ve kimyasal özelliklerini, test yöntemlerini, kullanım alanlarını, işleme koşullarını ve depolama önerilerini gösteren tanıtım belgesidir. Örneğin bir plastik granülde MFI, yoğunluk, çekme dayanımı, darbe dayanımı ve önerilen erime sıcaklığı yer alır. Değerler “tipik” olduğundan garanti niteliği taşımaz; sözleşmede bağlayıcı olacak değerler ayrıca şartname olarak yazılmalı ve her parti COA ile doğrulanmalıdır.
Telex release ve seaway bill
Orijinal konşimentonun alıcıya fiziksel olarak ulaşmasını beklemeden malın varış limanında teslim edilmesini sağlayan yöntemlerdir. Telex release’te orijinal konşimento yükleme limanında taşıyıcıya iade edilir ve taşıyıcı varıştaki acenteye malı teslim etme talimatı verir. Seaway bill ise kıymetli evrak niteliği taşımayan, yalnızca adı yazılı alıcıya teslim edilen bir taşıma belgesidir. Hızlıdır, ancak satıcı mal üzerindeki kontrolünü kaybettiği için ödeme önceden güvence altına alınmalıdır.
Teminat mektubu (kesin teminat / avans teminatı)
Bir bankanın, lehtar talep ettiğinde belirli bir tutarı ödemeyi taahhüt ettiği belgedir. Kesin (performans) teminatı satıcının sözleşmeyi yerine getireceğini, genellikle sözleşme bedelinin %5–10’u oranında güvenceye alır; avans teminatı ise alıcının ödediği peşinatın, mal teslim edilmezse iadesini garanti eder. Uluslararası işlemlerde çoğunlukla ICC’nin URDG 758 kurallarına tabi, “ilk talepte ödemeli” (on-demand) teminatlar kullanılır.
Teyitli akreditif
Amir bankanın ödeme taahhüdüne ek olarak, genellikle satıcının ülkesindeki ikinci bir bankanın (teyit bankası) da ödeme yükümlülüğü üstlendiği akreditiftir. Amir bankanın kredi riski veya alıcı ülkenin transfer/ülke riski yüksek olduğunda satıcıyı korur. Teyit ücreti genellikle risk düzeyine göre yıllık yüzde olarak hesaplanır ve sözleşmede kimin ödeyeceği belirtilmelidir.
Ticari fatura (ihracat faturası) CI
Satıcının sevkiyat sonrası düzenlediği, malın tanımı, HS kodu, miktarı, birim ve toplam fiyatı, Incoterm’i, ödeme şekli, menşei ve alıcı-satıcı bilgilerini içeren nihai satış belgesidir. Gümrük kıymetinin, vergilerin ve akreditif ödemesinin temel belgesidir; akreditifte mal tanımı akreditif metniyle birebir aynı olmalıdır. Proforma faturadan farklı olarak gerçek satışı ve tahsil edilecek tutarı gösterir.